Molenzorg
Sint-Joris-Winge (Tielt-Winge), Vlaams-Bra...
Naam

Gempemolen

Ligging Gempstraat 56
3390 Sint-Joris-Winge (Tielt-Winge)

gehucht Gempe
op de Molenbeek


toon op kaart
Geo positie 50.907516, 4.855201
Eigenaar Brouwerij Haacht nv
Gebouwd Oorspronkelijk 12e eeuw
Type Bovenslag watermolen
Functie Korenmolen
Kenmerken Mooi bak- en natuurstenen gebouw
Gevlucht/Rad Houten bovenslagrad
Inrichting Twee steenkoppels
Toestand Maalvaardig, drankgelegenheid
Bescherming M: monument,
12.04.1944
Molenaar Rudy Janssens, Wilfried Nijs en Maurice Van Cauwenbergh
Openingstijden In werking als watermolen: de eerste zondag van elke maand, 14-18 uur. Als Brasserie de Gempemolen, tel. 016 48 73 07 (Hans Meus), fax 016 48 73 08, e-mail: hans@gempemolen.be. Open: woensdag-donderdag-vrijdag: vanaf 11 uur; zaterdag-zondag: vanaf 10 uur.
Verwijzing


Internet bron

Gempemolen

<p>Gempemolen</p>

Foto: Molencentrum, Roosendaal (Nederland)  

Beschrijving / geschiedenis

De Gempemolen is gelegen op de Molenbeek in het gehucht Gempe, Gempstraat 56, op 1,8 km ten westen van de kerk van Winge.

De Gempemolen werd gebouwd in opdracht van de Brabantse her­tog Hendrik I, die regeerde van 1190 tot 1235. De molen ligt niet aan de Winge, maar aan de Molenbeek.  Die ontspringt op het Lubbeek­se gehucht Heurbeek en vloeit langs Brakum, de kapel van Lub­beek, de Molendries en het vroegere klooster naar de vijvers van Gempe. Ongeveer 250 meter benoorden en stroomafwaarts van de molen vloeit de Kraaiwinkelbeek, die uit Sint-Bernard komt, in de Molenbeek. Nog eens 150 meter verder vloeien Molenbeek en Win­ge samen.

Het debiet van de Molenbeek kon geregeld worden dank zij de grote vijvers van de Gempe. Ze besloegen in 1270 een oppervlakte van 16 ha. Hertog Jan I gaf ze toen met andere goederen als huwelijksgift aan zijn eerste vrouw, Margareta van Frankrijk. In de loop van de 19de eeuw werd de vijver drooggelegd.

Hertog Hendrik I schonk de watermolenn in 1229 aan het klooster van Pellenberg. In decem­ber 1229 stelde deze hertog voor om deze kloostergemeenschap naar Gempe over te brengen. In de oorkonde die hij daarover uit­vaardigde, doet hij een omstandig relaas over zijn motieven. Hij had enkele dagen te Pellenberg bij de zusters doorgebracht. Die dienden God al zingend en lezend, maar hun woonplaats was niet geschikt als verblijf voor religieuzen. Daarom bood de  hertog uit zijn over­ vloed een alternatief aan. Vele jaren tevoren had hij van lieden uit zijn land twaalf bunder (ongeveer 16 hectare) braakland, bos, weide en broek gekocht in de parochie Winge. Met de instemming van zijn oudste zoon Hendrik, de latere hertog Hendrik II, schonk hij dit goed aan de zusters om er een nieuw klooster te bouwen. In de schenking was een watermolen begrepen die hij er zelf had laten bouwen. De molen lag naast een vijver, die hertogelijk bezit bleef (cum molendi­no meo super vivarium, quod  ibidem habeo constructo). Hij nam de kloostergemeenschap met al haar roerende en onroerende bezittin­gen onder zijn bescherming. Hij verleende haar gebruiksrechten op weiden, waters en alle andere gemene gronden in zijn land en schonk hun dezelfde voorrechten als alle andere norbertijnenabdij­ enz. Volgens de kloosterkroniek gebeurde deze schenking op aandringen van Egidius van Ninove, de tweede proost van het klooster. Op enkele maanden tijd liet hij te Gempe nieuwe kloostergebouwen en een kapel optrekken. Die werden op 17 maart 1230 ingewijd door Jacques van Vitry, hulpbisschop van Luik.

In 1336 schonken Margareta van Everberg uit Lubbeek en haar kinderen Lambert en Katharina al hun rechten op een uitgedroogde hertogelijke vijver te Gempe aan het klooster. Op 24 januari 1360 gaven de hertogen Johanna en Wenceslas de vijver van Gempe in erfpacht aan het klooster voor een jaarlijks bedrag van 25 kleine gouden florijnen. Deze overdracht gebeurde op verzoek van het klooster dat vreesde dat een andere pachter schade zou kunnen be­rokkenen aan de werking van de molen. In 1436 kocht het klooster voor 369 Filippusrijders de jaarlijkse cijns voor de vijver af. In 1434 had de proost van Gempe de rijsbalk van de molen op eigen houtje herlegd. Daardoor kwam hij in botsing met de hertogelijke ontvanger van Tienen, die hem een kleine boete oplegde. In de loop van de 15de eeuw werd de molen verpacht voor 25 mudden rogge (ongeveer 33 hectoliter) per jaar.

In 1433-'34 werd de proost van het klooster voor het gerecht gedaagd omdat hij het peil van de molen veranderd had zonder de ontvanger van het domein te Tienen te raadplegen. Hij verdedigde zich door te verklaren dat er al een waterpeilmerk stond stroomopwaarts van het rad. Hij werd slechts veroordeeld tot een lichte boete.
De molen was in de 15de eeuw verpacht voor 25 mudden rogge per jaar. Tot in 1728 bleef de molen een abdijmolen van de Nobertinessen van Gempe.

Molenaar in 1775 was Joannes Janssens, gehuwd met Elisabeth Trouwkens, weduwe van Peeter Baudewijns.

Na de Franse Revolutie werden de molen en de grote en de kleine vijver van Gempe als nationaal goed verkocht aan Hendrik de Liem uit Lubbeek.

Eigenaars na 1830:
- voor 1832, eigenaar: Wirix Antoine, notaris te Leuven
- 24.08.1832, verkoop: de Dieudonné Louis Alexandre, advocaat te Leuven (notaris Wirix)
- 14.11.1842, verkoop: De Heen-Honorez Henri, eigenaar te Leuven (notairs Verzijl)
- 16.08.1846, erfenis: a) Honorez Ernestine Eulalie (voor vruchtgebruik), b) De Heen Jean (voor 1/2 naakte eigendom) en c) De Heen Pierre (voor 1/2 naakte eigendom) (overlijden van Henri De Heen)
- 27.06.1848, deling: Honnorez Ernestine Eulalie, rentenierster te Leuven (notaris Dupon)
- 02.10.1865, erfenis: a) De Heen Joannes enn b) De Heen Petrus, rentenier te Leuven (overlijden van Ernestine Honorez)
- 08.11.1865, verkoop: De Heen Petrus, rentenier te Leuven (notaris Roberti)
- 05.11.1880, deling: De Heen-De Wever Paulus, eigenaar te Lubbeek (notarissen Van Bellinghen en Dupon)
- 22.12.1884, erfenis: a) De Heen Petrus (voor 1/2 volle eigendom en 1/2 naakte eigendom), ingenieur te Leuven en b) weduwe De Wever (voor 1/2 vruchtgebruik), eigenares te Leuven (overlijden van Paulus De Heen)
- 08.10.1886, verkoop: De Heen Maria Catherina Virginia, weduwe Meskens Francis, eigenares te Leuven (notaris Roberti)
- 03.10.1900, verkoop: a) Keldermans Petrus, b) Keldermans Maria Catherina en c) Keldermans Louis, brouwer te Sint-Jors-Winge (notaris Van Bellinghen)
- 24.07.1909, erfenis: a) Keldermans Louis, brouwer te Sint-Joris-WInge en b) Keldermans Pieter, brouwer te Sint-Joris-Winge (overlijden van Maria Catherina De Heen)
- 24.09.1920, erfenis: Keldermans Pieter, brouwer te Sint-Joris-Winge (overlijden van Louis Kelderamns)
- 20.04.1921, erfenis: Grauwels Maria Constantia, landbouwster te Sint-Joris-Winge (overlijden van Pieter Keldermans)
- 16.05.1939, verkoop: Schollen-Van Nerum Judocus Alfons, molenaar te Sint-Joris-WInge (notaris Halflants)
- 06.05.1960, erfenis: a) de weduwe Van Nerum en b) Schollen-Willems Henri Leon, handlanger te Lubbeek (overlijden van Judocus Alfons Schollen)
- 14.06.1963, verkoop: Lavaerts-Nulens Charles Antonius Maria, handelaar te Leuven (notaris Rooman en Bosmans)
- 1990, verkoop: Brouwerij Haacht

De molen ligt een honderdtal meter benoorden de oude steenweg van Leuven naar Diest en naar Halen. Binnenin is hij gedateerd op 1758 (ingekerfd op een houtconsole in het molenhuis), maar ver­moedelijk  is er nog een oudere kern aanwezig. De molen is ge­bouwd in baksteen en zandsteen. De funderingen aan de zijde van de Molenbeek bestaan uit ijzerzandsteen. De keermuur, die midden in het schilddak uitsteekt, wijst op  twee verschillende bouwfasen. Misschien was die muur vroeger de buitenmuur en werd het oostelij­ke deel met twee vensters pas in 1758 bijgebouwd. De voorgevel werd in het midden van de 18de eeuw aangepast. Hij is voorzien van steekboogramen met uitstekende sluitstenen.

In 1910 werd een motor geplaatst, maar er werd ook nog met waterkracht gemalen. De molen bleef in bedrijf tot aan de Tweede Wereldoorlog met Alfons Schollan als laatste beroepsmolenaar. De Gempemolen werd beschermd als monument bij koninklijk besluit van 12 april 1944. In 1964 verkochten de erfgenamen van de laatste molenaar het ge­bouw. De nieuwe eigenaar Charles Lavaerts voerde een grondige restauratie uit. Bij die restauratie werden witte stenen bovengehaald, die lijken afkom­stig te zijn van gotische kerkvensters. Het is niet uitgesloten dat deze stenen afkomstig waren van het eerste klooster op 's­ Hertogeneiland, dat vermoedelijk vlak bij de molen heeft gestaan.

Een foto uit ca. 1950 van het toenmalige Commissariaat General voor Toerisme in België, laat zien, dat in de watermolen toen al een cafeetje was ondergebracht. Het droeg de naam "In 't Albertkanaal" (sic).

Na jarenlange stilstand werd hij in de jaren 1990 aangekocht door de brouwerij Haacht en maalvaardig hersteld. In het gebouw is, afgescheiden van de maalruimte, een gezellige drankgelegenheid Brasserie de Gempemolen" gevestigd. Dank zij een grote glazen wand kan men vanuit de gelagzaal het hele molenmechanisme bewonderen.

Op 14 april 2004 werd bij overeenkomst tussen eigenaar Brouwerij Haacht nv en Levende Molens vzw aan deze laatste het beheer van het molengedeelte van het gebouw  toegewezen. Vrijwillige molenaars zijn Rudy Janssens (tel. 016 44 62 06), Wilfried Nijs (tel. 0496 38 2024) en Maurice Van Cauwenbergh (tel. 0475 203 880). 
Openingsuren als Brasserie de Gempemolen: woensdag-donderdag-vrijdag: vanaf 11 uur, zaterdag-zondag: vanaf 10 uur. Contact: tel. 016 48 73 07 (Hans Meus), fax 016 48 73 08, e-mail: hans @gempemolen.be, URL: gempemolen.be

In 2013 voerde Boers & Peusens bvba uit Merelbeke een grondig herstel uit van het waterrad, een verbetering van de overbrenging en het in werking stellen van een steenkoppel. Na een volledig jaar stilstand, draait de Watermolen opnieuw elke eerste zondag van de maand, tussen 14 en 18 uur.

Lieven DENEWET, Eduard VAN EERMEN & Herman HOLEMANS

<p>Gempemolen</p>

Foto: Frans Van Bruaene, Laakdal, 31.03.2008

<p>Gempemolen</p>

Foto: Fran├žois Gijsbrechts, Linkhout

<p>Gempemolen</p>

Foto: Urbain Radelet, Holsbeek

<p>Gempemolen</p>

Foto: Urbain Radelet, Holsbeek

<p>Gempemolen</p>

Foto: Urbain Radelet, Holsbeek

Literatuur

Archiefbronnen
Rijksarchief Leuven, Notariaatsarchief, notaris H. Persoons, 1775 # 20

Werken
M.A. Duwaerts e.a., "De molens in Brabant", Brussel, Dienst voor Geschiedkundige en Folkloristische Opzoekingen van de Provincie Brabant, 1961.
Constant Noppen, "Wel en wee van Kortrijk-Dutsel", Leuven, Nova et Vetera, 1952.
Herman Holemans, "Kadastergegevens: 1835-1985. Brabantse wind- en watermolens. Deel 5: arrondissement Leuven (M-Z)", Kinrooi, Studiekring 'Ons Molenheem', 1994.
Thomas Coomans e.a., "Abdijmolens tussen Rijn en Schelde - Moulins abbatiaux entre Rhin et Escaut - Abteimühlen zwischen Rhein und Schelde", Utrecht, 2003, Clavis, Kunsthistorische Monografieën, deel XIX, 136 blz., ill., krten.
F. Scheys, "De Gempmolen", in: "Oost-Brabant", heemkundig tijdschrift voor het Hageland en omgeving, jg. 27 (1990), p. 78-79.
H. De Vuyst, "Hout werkt", in: M&L, Monumenten, Landschappen & archeologie, tweemaandelijks tijdschrift van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brussel jg. 24, nr. 4, p. 8-21.
"De watermolen van Gempe en de familie Baudewijns (1728 - 1791)", in: Lubbeekse Historische Tijdingen, 2008, nr. 5, december, p.7-14.
Arthur De Rijck, De Winge en zijn watermolens (deel 1), in: De Holsbeek, XIV, 1996, nr. 56, okt.-nov.-dec., p. 17-18 (Mededeling HWH, Holsbeekse Werkgroep voor Geschiedenis, nr. 13).
Arthur De Rijck, De Winge en zijn watermolens (deel 2), in: De Holsbeek, XV, 1997, nr. 57, jan.-febr.-maart, p. 17-18 (Mededeling HWH, Holsbeekse Werkgroep voor Geschiedenis, nr. 14).
Louis Peeters, De Winge en zijn watermolens (deel 3), in: De Holsbeek, XV, 1997, nr. 58, april-mei-juni, p. 21-22 (Mededeling HWH, Holsbeekse Werkgroep voor Geschiedenis, nr. 15).
Frans Gullentops & Urbain Radelet, De Winge en zijn watermolens (deel 4), in: De Holsbeek, XV, 1997, nr. 59, juli-aug.-sept., p. 25-26 (Mededeling HWH, Holsbeekse Werkgroep voor Geschiedenis, nr. 16).
Denise Moiné & Jozef Pierlet, "Twee eeuwen molengeschiedens in de Broekstraat te Lubbeek", in: Lubbeekse Historische Tijdingen, 2008, 5, 96 p.
Oost-Brabant (Heemkundig tijdschrift voor het Hageland en omgeving, uitgegeven door de Oostbrabantse werkgemeenschap), XVIII, 1981, 2 (Speciaal nummer Tielt-Winge)
Eduard Van Eermen, "De molen van Gempe te Sint-Joris-Winge", Oost-Brabant. Heemkundig Tijdschrift voor het Hageland en Omgeving, jaargang 39 nr. 1, 2002, pp. 5-13.
M. De Troostenbergh, "Les chartes de l'Ile-Duc à Gempe", Analectes de Prémontré.

Mailberichten
Wim Van der Elst, Laken, 18.10.2013.
Herman Swinnen, 24.04.2017 (medling van de archieftekst van 1775).

Persberichten
Fernand Goyens, "Gempemolen maalt weer. Rustpunt op fietsroutes en GR-wandelpad", in: Het Nieuwsblad, 28.07.2001
BMK, "Brasserie Gempemolen gesloten na brand", in: Het Nieuwsblad, 05.05.2008.
Carine Vanlingen, "Vlaamse Molendag op 26 april: Gempemolen in Tielt-Winge doet mee", in: Het Nieuwsblad, 22.04.2009.
Fernand Goyens, "Oostenrijkers stoppen Hageland in één zuil. Voor honderdduizend bezoekers aan de Gempemolen", in: Het Nieuwsblad, 25.11.2009.
Fernand Goyens, "Via touchscreen alle up-to-date informatie voor bezoekers Hageland. Tielt-Winge neemt unieke interactieve infozuil in gebruik", in: Het Nieuwsblad, 30.03.2010.
Raymond Billen, "Elektronische infozuil aan Kapittelhuys Hoegaarden", Het Nieuwsblad, 18.05.2010.
Carine Vanlingen, "5 euro per jaar en toch nog natte voeten", Het Nieuwsblad, 13.11.2010.
Carine Vanlingen, "Pas aangelegde kruidentuin Gempemolen vernield door vandalen", Het Nieuwsblad, 22.11.2011.
Carine Vanlingen, "Foto. Nieuwe start voor Gempemolen", Het Nieuwsblad, 08.01.2014.
LIV, "Het plekje. Sint-Joris-Winge - Rondom wijst u de weg in eigen streek. De Gempemolen", Het Nieuwsblad, 12.02.2014.
Dirk Van de Gaer, "Hans Meus weer aan het roer in de Gempemolen", Het Nieuwsblad, 28.05.2014.
GMA, "Hans Meus opnieuw aan het roer van Gempemolen", Het Laatste Nieuws, 06.05.2014.
Mailbericht John Verpaalen, Roosendaal, 11.04.2015.


Laatst bijgewerkt: woensdag 1 november 2017
Stuur uw teksten over deze molen Stuur een (nieuwe) foto van deze molen  

 

De inhoud van deze pagina's is niet printbaar.

zoek in databasezoek op provincieStuur een e-mail over molen <?=$naam?>, <?=$plaats?>homevorige paginaNaar Verdwenen Molens