Beschrijving / geschiedenis

Deze indrukwekkende molen werd gebouwd op verzoek van Pieter Mehauden, mulder te Melsen, die in 1758 de standaardmolen met de molendam en de aanhorigheden had aangekocht en die deze liet slopen voor de nieuwe bouw. Het octrooi tot oprichting werd hem door keizerin Maria-Theresia verleend op 17 april 1771. In oktober 1772 was de molen reeds in gebruik als olieslagerij. De grond waarop de molen werd opgetrokken was "zes oude dagwand groot" en werd in cijnspacht verleend door de kerk van Vurste, met toesteming van de kerkmeesters, de baljuw en de burgemeester en schepenen van het Land van Gavere.

De aartsbisschop van Mechelen keurde als hogere overheid de erfpacht goed op 7 september 1771.

Voor 1870 werd de grondzeiler verhoogd met een ronde bovenbouw, zodat een stenen stellingmolen met een gemetselde galerij werd bekomen en de molen een dubbele functie kreeg als koren- en oliemolen. Rond 1830 was Jan-Baptist De Backer, mulder te Melsen, er eigenaar van. Door erfenis en verdeling bleef de molen toebehoren aan zijn nakomelingschap in mannelijke lijn tot in 1887. In dat jaar werd de zaak verkocht aan Prime Goedertier-De Backer en in 1895 aan zijn vijf kinderen. In 1910 waren de twee overblijvende kinderen Romanie en Emma Goedertier, molenarinnen te Melsen, nog de enige eigenaressen. Zij hadden de aandelen van hun broers en zusters geërfd.

Bij de aftocht van het Duitse leger werd de molen in 1918 zwaar beschadigd. Ze werd hersteld maar er werd tevens een mechanische maalderij aan toegevoegd. In de meidagen van 1940 werd de molen andermaal door oorlogshandelingen zwaar toegetakeld. De wijkende Belgische troepen staken hem in brand. De kap werd vernield, enkele pijlers van de gaanderij werden beschadigd, enz. Sindsdien werd de schade niet hersteld. Deze molen was uitgerust met een gietijzeren askop van het bedrijf Wauters-Koeckx-J. Genat te Brussel. Deze grote askop bevindt zich thans in Gontrode. De nog bestaande ruïne geeft slechts bij benadering een idee van wat deze molen destijds is geweest.

De achthoekige onderbouw heeft de vorm van een afgeknotte piramide. De eigenlijke molenromp, die daarboven uitrijst, is een eerder licht conische kegel, die onder de stellinggaten een uitkraging heeft van een baksteen op klesoor. De eigenlijke galerij rustte op 16 gemetselde pijlers die onderling door segmentbogen verbonden waren. Metalen liggers verbonden de pijlers met de romp. De openingen waren met kegelvormige segmentwelfsels aangevuld en daarboven was de gaanderijvloer aangebracht.

Deze constructie was zeer zeldzaam en in Oost-Vlaaderen uniek. Ze was een compromis tussen de tradionele molenbouw, met de in de 18de eeuw verspreide stellingmolens en recentere technoloische evoluties in de baksteenarchitectuur. Opmerkenswaardig is de overgang van een achthoekige piramideale onderbouw in een licht conische kegel.

De hele pijlergaanderij werd in februari 1982 afgebroken. Bij de molen hoort een 19de-eeuwse molenaarswoning met vijf traveeën en twee bouwlagen onder een zadeldak. De bakstenen voorgevel is met streekeigen getamponeerd cementpleisterwerk bezet. Deze woning harmonieert goed met de molen en ze is waardevol door verhoudingen, materiaalgebruik en algemene afwerking. Het profiel en het volume ervan hebben een beeldbepalende functie in dit molenlandschap.

Op 1 oktober 2002 werd de molen beschermd als monument. Een eerdere bescherming uit 1981 werd, wegens procedurefouten, door de Raad van State vernietigd. De Vlaamse vereniging Molenzorg-Molenecho's vzw lanceerde in 2004 een STEUNFONDSACTIE om de molen een betere toekomst te geven. Hiertoe wordt een natuurgetrouwe bouwplaat, op stevig en gekleurd papier, te koop aangeboden voor EUR 20,- (zie onderste foto). Ze werd vervaardigd door Mike Ekelschot uit Aalter. Inlichtingen en bestellingen per e-mail: denewet.molens@telenet.be

De aangrenzende molenaarswoning en bouwgrond werden begin 2010 verkocht en er zijn plannen om dit 19de-eeuws herenhuis (dat vanwege zijn opname in de inventarislijst van het bouwkundig erfgoed passief beschermd is) te vervangen door nieuwbouw.

Lieven Denewet

Foto: Denis Van Cronenburg, 29.11.2009

Voor de vernieling van 1944. Prentkaart coll. Gaston De Clippel

Oude prentkaart (coll. Wouter Peerlings, Molenbeersel)

Bouwplaat steunactie door Molenzorg Vlaanderen vzw

Bijlagen

Met een natuurgetrouw model en een bouwplaat als hefboom. Steunfonds van Molenzorg Vlaanderen vzw voor de Stenen Molen van Melsen.

Unieke molenconstructie
In Melsen (Merelbeke, O.-Vl.) staat één van de merkwaardigste molenrompen in Vlaanderen. De Stenen Molen werd in 1771 gebouwd als een achtkante stenen grondzeiler, maar werd in de 19de eeuw hoger opgetrokken met een ronde, licht conische bovenbouw. Zo werd een stenen stellingmolen gevormd met 16 gemetselde pijlers. De oorlogsschade van 1918 werd nog hersteld, maar sinds de vernieling in mei 1940 blijft enkel nog de romp over. In februari 1982 verdween bovendien de stenen gaanderij. Gelukkig werd de molen op 1 oktober 2002 door Vlaams minister Paul Van Grembergen als monument beschermd.

Natuurgetrouwe maquette
Bij een rit van Gent naar Roeselare enkele maanden geleden, bracht mijn medereizigster Kristien Luyckx (die op de hoogte was van mijn beroep als molenaar en van mijn bijzondere interesse voor molens) me op de hoogte van deze unieke molenconstructie. Nergens elders in Europa treffen we zoiets aan! Met deze specifieke kenmerken in gedachten besloot ik later een model op schaal 1/87 van deze molen te vervaardigen. Het model werd daarmee 37 cm hoog en 25 cm breed. Naarmate de bouw vorderde, kwam ook de bestemming ter sprake. Op suggestie van de vzw Molenzorg Vlaanderen zal ik de maquette aanbieden aan het Oost-Vlaams Provinciaal Molencentrum Mola te Wachtebeke.

Bouwplaat
Het model gaf me dermate voldoening, dat het me opkwam er een bouwplaat van te maken. Belangstellenden kunnen dan ook zelf de molen “bouwen”, op schaal uiteraard. Deze heel stevige, in kleur gedrukte bouwplaat is vanaf januari 2004 beschikbaar. (ME).

Vorming van een steunfonds
Onze vereniging Molenzorg Vlaanderen vzw heeft steeds oog gehad voor merkwaardige molens. We maken er studies over op basis van eigen archiefonderzoek, publiceren die in ons tijdschrift en… leggen dan vaak ook de link met molenbehoud. Zo konden we bekomen dat het zeldzaam pomwindmolentje Casier te Waregem en het Molentje van Cyriel Buysse in Deurle, die erg vervallen waren geworden, beschermd werden als monument en binnenkort grondig hersteld zullen worden. We hebben ook ervaring in de vorming van steunfondsen. Al in 1980 maakte onze vereniging Molenzorg Vlaanderen vzw 35.000 frank over aan de buurschap van de Lemmensmolen te Kinrooi, voor de meest noodzakelijke herstellingswerken.

Zo rijpte het idee om ook voor het molencuriosum van Melsen een steunfonds in het leven te roepen. Naïef zijn we niet: “met een bouwplaat, hoe prachtig die ook mag zijn, restaureer je geen molen”! ¨Maar het ligt in de bedoeling dat een plaatselijke stichting of vereniging wordt gevormd die de molen (thans in privaat bezit) ter harte zal nemen. Met de opbrengst van de verkoop van de bouwplaat, kunnen al minstens de stichtingskosten vergoed worden en kan de wagen aan het rollen gaan. De maquette en de bouwplaat kunnen als een “katalysator” werken in de acties om de Stenen Molen een nieuwe toekomst te geven. We voorzien al een “sensibiliserende” voordracht en een molententoonstelling in Melsen.

Met de aanschaf van de bouwplaat zou u dus dubbel scoren: zowel een prachtmaquette op schaal van een unieke Vlaamse molen bezitten, als een steentje bijdragen in een beter lot van deze molen. We durven zelfs hardop dromen dat men over tien jaar kan zeggen dat “de molenrenaissance ooit met een model is begonnen”. Gelukkig is het behoud sinds ruim een jaar verzekerd door de wettelijke bescherming. (LD)

Hoe is de bouwplaat (met uw bijdrage in het steunfonds) te verkrijgen?
Belangstellenden kunnen de stevige, in kleur gedrukte bouwplaat van de Stenen Molen van Melsen verkrijgen - en meteen ook bijdragen in het steunfonds voor deze molen - door € 20,- over te maken (inclusief verzendkosten) op het rekeningnr. van Molenzorg Vlaanderen vzw. Na de storting wordt de bouwplaat u zo vlug mogelijk toegestuurd. Vergeet ook niet duidelijk uw naam en postadres te vermelden. Help ons de aanzet te geven voor de renaissance van één van de merkwaardigste windmolens van ons land!

Literatuur

Herman Vanhoutte, "Wel en wee van windmolens in het Oostvlaamse Scheldeland", in: Molenecho's, XXI, 1993, nr. 4, p. 180-187;
Lieven Denewet, "Bescherming van Vlaamse molens & maalderijen in 2001" (Wakken, Lichtervelde, Oudenburg, Melsen, Wellen, Waregem), in: Molenecho's, XXX, 2002, nr. 1, p. 10-18;
Paul Bauters, "Eeuwen onder wind en wolken. Windmolens in Oost-Vlaanderen", Gent, Provinciebestuur, 1985;
Paul Bauters, "Oostvlaams molenbestand 1986", Gent, 1986 (Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen. Bijdragen, nieuwe reeks, 25);
J. De Cocker, "De Heerlijkheid Melsen", in: Jaarboek Heemkundig Genootschap Land van Rode, 1969, p. 91-95;
"De stenen molen van Melsen reeds reddeloos verloren?" in: Molenecho's, X, 1982, nr. 2, p. 51;
"Hoop op restauratie van oude molen te Melsen", in: De Belgische Molenaar, LXX, 1975, p. 266;
J. Van Overstraeten, ""De molens van Melsen en van Sint-Antelinks", in: De Autotoerist, XII, 1959, p. 1069;
J. Verpaalen, "Kruimels zijn ook brood! Een pleidooi voor het behoud van molenrompen in ons land", in: Levende Molens, IV, 1981, nr. 1, p. 7-8;
"Inventaris van de wind- en watermolens in de provincie Oost-Vlaanderen naar gegevens van het Archief van het Kadaster. Tweede aflevering. De arrondissementen Eeklo en Gent", in: Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, XV, 1961, 2 (Gent, 1962);
Herman Holemans, "Oostvlaamse wind- en watermolens. Kadastergegevens 1835-1990. Deel 5. Gemeenten M-N", Opwijk, Studiekring Ons Molenheem, 2004.
E-mail dhr. Joost Declercq, 24.01.2010.