Beschrijving / geschiedenis

Deze watermolen op de Maalbeek, voor het ogenblik het enig maalvaardig exemplaar in West-Vlaanderen, gaat terug tot de 15e eeuw.
De hoeve was tijdens het ancien régime gelegen op het grondgebied van de heerlijkheid "Wulfskerke, gheseit ter Moten". De heerlijkheid, voor het eerst vermeld in 1475, was een achterleen van de heerlijkheid Hemsrode en had een oppervlakte van 35 bunders (ca. 51 ha). Ze behoorde toe aan de familie van der Moten, tevens dorpsheren van Ingooigem. Het oudst gekende pachtcontract, dateert van 1499 en vermeld twee watermolens. In 1769 is er enkel sprake van een "watermeulen van ‘t Goed ter Mote", benaming behouden tot het einde van de 18de eeuw. Daarna wordt hij "Wulfskerke" (later verbasterd tot Walskerke) genoemd naar de voormalige heerlijkheid. Watermolen en twee volumes afgebeeld op de Ferrariskaart (1770-1778). De Atlas der Buurtwegen (ca. 1845) toont ongeveer dezelfde configuratie. Op beide kaarten is de thans verdwenen stuwvijver ten zuiden van de molen nog afgebeeld. Tevens vermeld in het landboek van de gemeente (1782) als eigendom van de Heer van Zulte.

Sinds 1901 is het Bureel van Weldadigheid van Harelbeke, het huidige O.C.M.W., eigenaar van de gebouwen.
Het metalen waterrad, een middenslagrad met een doorsnede van vier meter werd in 1907 geplaatst ter vervanging van het houten rad.
De watermolen met het roerend werk, waterrad en sluiswerk werd op 28 juli 1983 beschermd als monument en een deel van het open landschap rond hoeve en molen als dorpsgezicht. De molen werd hersteld tijdens de jaren 1960 en grondig gerestaureerd in 1995, met steun van de Werkgroep West-Vlaamse Molens via een ingediend dossier bij de Koning Boudewijnstichting. In 2010 werden nieuwe onderhoudswerken uitgevoerd.

Lieven Denewet

Architectuur en inrichting

Hoeve met losstaande bestanddelen gegroepeerd rondom een deels verhard erf, gelegen ten oosten van de Maalbeek. Ten westen molenaarshuis met watermolen en het boerenhuis van de hoeve. Ten noorden paardenstallen en aangrenzende schuur, ten oosten stal, ten zuiden, deels vernieuwd wagenhuis en ten noordwesten het bakhuisje. Klein kapelletje ten oosten.
Molenaarshuis met watermolen. Witgeschilderde baksteen onder pannen zadeldak, waterrad onder lessenaarsdak. Buitenwerk samengesteld uit waterrad met 40 schoenen en twee sluizen (lossluis en maalsluis) die via vijzelschroeven bediend worden. IJzeren waterrad (doorsnede vier meter) van het tussenslagtype, wat gezien de geringe hoogteverschillen atypisch is. Typologisch uitzonderlijke technische uitrusting en maalsysteem met slecht één maalstoel. Eenvoudig opgebouwd binnenwerk met draaiend werk (kamwiel, rondsel, hoofdspil, molenijzer en molenstenen), staand werk (kaar, schoen en steenkist) en bijkomende mechanismen (lui- en lichtwerk).
Boerenhuis. Zeven traveeën van rode baksteen onder pannen zadeldak met klokkentorentje. Licht getoogde muuropeningen, vernieuwd houtwerk.
Stal met aangrenzende schuur. Witgeschilderde baksteenbouw van één bouwlaag onder pannen zadeldak; licht getoogde en rechthoekige muuropeningen.
Stalvleugel. Vijf traveeën onder licht overkragend pannen zadeldak. Doorgetrokken centrale deurtravee met laadluik in dakkapel. Achtergevel met gelijkaardige uitwerking, doch zonder centrale toegangsdeur. Oostelijke zijpuntgevel verfraaid met S-vormige sierankers en gevelsteen met opschrift "T GOED TE WALSKERKE".

Foto: Georges Osten, 26.11.2008

Foto: Robert Van Ryckeghem, 21.09.2004

Molenaar Frederic Hondekijn. Foto: Donald Vandenbulcke, 11.10.2009

Foto: Robert Van Ryckeghem, 21.09.2004

Bijlagen

Jaarlijks aantal asomwentelingen
2006: 673.749

Artikel.

Brecht Thiers, "‘t Goed ter Walskerke (Anzegem). Daarbij die watermolen. Westvlaamse watermolen", in: Zeeparel, nr. 602, 2002.

Anzegem mag terecht pronken met de enige Westvlaamse watermolen die nog lustig zijn rondjes draait. Deze kwieke brok nostalgie maakt deel uit van ‘t Goed ter Walskerke, een fraaie hoeve aan de rand van de Waregemse bebouwing. Het waterrad wordt er met vaste hand bestuurd door boer-molenaar Eric Hondekijn.
Volgens een eeuwenoud document stond er hier al in het jaar 1499 een watermolen. Sinds het einde van de 19de eeuw wordt ‘t Goed ter Walskerke bewoond door de familie Hondekijn. Nu is deze boerderij samen met de huidige watermolen eigendom van het OCMW van Harelbeke.
Net als zijn ouders en grootouders ontfermt Eric Hondekijn zich - samen met zijn vrouw en zijn broer Prudent - nog steeds over de molen. In 1983 werd dit pareltje wettelijk beschermd, en in 1996 volgde tenslotte een grondige restauratie.
Een watermolen is dus een mooi stukje techniek, dat nog altijd zeer nuttig kan zijn. Eric Hondekijn : "Mijn grootouders hebben er nog electriciteit mee gemaakt Toen we hier op het electriciteitsnet aangesloten werden, hebben mijn ouders de installatie die stroom opwekte echter weggegeven, meer bepaald aan paters in Congo. Achteraf bekeken is dat natuurlijk jammer, want met deze watermolen zou ik ook nu heel wat elektriciteit kunnen produceren. Zo'n stroomopwekkende installatie is wel vrij duur, en daar beginnen we op onze leeftijd liever niet meer aan."
Uiteraard werd de watermolen - net als zijn "winderige" collega - door de eeuwen heen vooral gebruikt voor het malen van graan (zoals gerst en haver). Het graan dat de Anzegemse watermolen over de kiezen (raderen) kreeg werd vooral gebruikt als voedsel voor de dieren van de boerderij. "Vroeger bestond veevoeder uit één graansoort, die onmiddellijk door de watermolen gemaald kon worden, klaar voor consumptie."
Nu krijgen de dieren bijna uitsluitend "samengestelde voeders" voorgeschoteld, waarbij verschillende graansoorten en andere (voedings)stoffen door elkaar gemengd zijn. Het productieproces van dit samengesteld veevoeder - dat door moderne, gespecialiseerde machines uitgevoerd wordt - is helemaal niet geschikt voor een "antieke" watermolen.
Eric Hondekijn maalt dus enkel nog graan wanneer er een bus toeristen op zijn erf komt. "Alleen dan is het de moeite." In de zomerperiode wordt ‘t Goed ter Walskerke gemiddeld tweemaal per week door een bus bezocht. "Veel mensen komen van ver naar hier. Ik ontvang vaak groepen uit Antwerpen of Brussel en zelfs uit Frankrijk." Voor de (fietsende) toeristen laat Eric zijn watermolen regelmatig "los" draaien (dus zonder iets te malen). "De mensen zien dan nog eens iets." Op zondagmorgen draait het waterrad steevast voor de talrijk voorbijzoevende wielertoeristen.
Dit zwierig staaltje van industriële archeologie vergt heel wat technische kennis, onder meer op het gebied van raderen en tandwielen. Ook het waterpeil van de Maalbeek moet voortdurend in de gaten gehouden worden. "Wanneer het water bijvoorbeeld te hoog staat, moet het grote metalen rad (2600 kilo!) met de hand naar boven gedraaid worden." Door zijn goede kennis van de waterhuishouding van de omgeving kan Eric Hondekijn de waterstanden gedeeltelijk voorspellen. Zo stroomt er op zaterdag - vooral tijdens een droge periode - veel meer water door de beek dan op andere dagen. Op de zesde dag van de week springen de mensen (van Anzegem en Tiegem) dan ook veel kwistiger met dit kostbare vocht om : ze nemen een bad, wassen de auto... .
Het waterpeil van de Maalbeek wordt echter vaak ook bepaald door een onverwachte gebeurtenis (zoals een
plotse regenbui). Tijdens een zondags bezoekje aan Waregem zag Eric ooit hoe de hemelsluizen zich enkele
kilometers verder (in de richting van zijn huis) openden. "Toen ben ik met mijn vrouw snel naar huis gereden om het rad hoger te zetten, want anders stond de omgeving hier onder water." Dat waterrad naar boven draaien is vrij lastig : "Ge voelt dat in uw armen." Het duurt minstens een "kwartierke" voordat het rad volledig naar boven gedraaid is (bijvoorbeeld bij overstromingsgevaar). Een watermolen is dus niet altijd even romantisch.
Een bezoek aan de watermolen duurt gewoonlijk een kwartier tot een halfuurtje, afhankelijk van de vragen die gesteld worden. Eric Hondekijn zal u vooral over de technische kant van de zaak vertellen. Een echte raddraaier...
Praktisch
Deze molen kunt u van maandag tot zaterdag (gratis) bezoeken op afspraak. Op zon- en feestdagen kunt u dit geheel enkel van buitenaf bewonderen, want dan hangen Eric Hondekijn en zijn vrouw steeds zelf de dagtoerist uit. Inlichtingen : ‘t Goed ter Walskerke, Walskerkestraat 2, tel. 056/68.81.74. Voor algemene toeristische inlichtingen over deze streek kunt u terecht bij de VVV West-Vlaamse Scheldestreek, tel. 056/45.72.82, fax 56/45.75.80, e-mail vvv.scheldestreek@skynet.be, Internet http://www.westvlaamsescheldestreek.be/

Literatuur

Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel 1. Arrondissementen Ieper, Kortrijk, Roeselare, Tielt", Brugge, 2001, p. 27;
Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 110-115 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jos Demarée, Jozef Dewaele & R. Roggeman, "Fragmenten uit ontwerpdossier restauratie watermolen Anzegem", in: Mededelingenblad Werkgroep West-Vlaamse Molens, XII, 1996, p. 105-129;
P. Mattelaer, "De watermolen van Anzegem, de laatste werkende watermolen van West-Vlaanderen", in: Jaarboek Geschied- en Heemkundige Kring De Gaverstreke, VIII, 1980, p. 54-86;
Torie Mulders, "De windmolens tussen Schelde en Leie", in: Handelingen van de Koninklijke Geschied- en Oudheidkundige Kring van Kortrijk, XXII, 1946-1948, p. 46-107;
F. Santens en R. Castelain, "De heerlijkheid en heren van Hemsrode (15de en 16de eeuw)", in: De Gaverstreke", jg. 18, 1990, p. 191-251.
R. Castelain, "De eigenaars en de uitbaters van Wulfskerke", in: 9de Jaarboek van de geschied- en heemkundige kring "De Gaverstreke", 1981, p. 127-134;
G.K. Kockelberg, "Molens van Anzegem", in: Ons Molenheem, XXX, 2005, nr. 2, p. 28-32.
P. Mattelaer, "Molens van groot-Anzegem", in: 33ste Jaarboek van de Geschied- en Heemkundige Kring "De Gaverstreke", Waregem, 2005, p. 147-198, ill.
Brecht Thiers, "‘t Goed ter Walskerke (Anzegem). Daarbij die watermolen. Westvlaamse watermolen", in: Zeeparel, nr. 602, 2002.
Agentschap Ruimte en Erfgoed, West-Vlaanderen, archief nr. W/00218.
F. Santens, F. Speleers, E. Ducatteeuw, "Historische wandeling door Anzegem", in De Gaverstreke, 31, 2003, p. 95-99.
F. Speleers, E. Ducatteeuw & L. Goeminne, "Zoektocht door Anzegem in 1782 en 2003", in De Gaverstreke, 31, 2003, p. 145.
Ann De Gunsch, Sofie De Leeuw m.m.v. T. Callens, "Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie West-Vlaanderen, Gemeente Anzegem, Deelgemeenten Anzegem, Gijzelbrechtegem, Ingooigem, Kaster, Tiegem en Vichte, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen", 2006.