Beschrijving / geschiedenis

Van de drie molens die ooit in Aalbeke stonden, bleef enkel de Hoogmolen bewaard. De huidige houten standaardmolen op gesloten voet werd gebouwd in 1717 ter vervanging van een in 1714 door brand vernielde molen. De datum 1717 is terug te vinden op de steenlijst. Lange tijd werd echter aangenomen dat de molen pas in 1753 gebouwd was. Op een kaart van 1694 staat op deze plek al een molen getekend.

De Hoogmolen was in 1717 eigendom geworden van Jan Maes en zou tot het midden van de 19e eeuw in het bezit van zijn erfgenamen blijven. Later was onder meer de familie Messiaen eigenaar, waardoor de molen ook bekend staat onder de benaming Messiaensmolen.
De molen werd in 1967 buiten bedrijf gesteld en takelde langzaam af. Stad Kortrijk kocht het erfgoed in 1980. De windmachine was al bij op 4 april 1944 beschermd als  monument (bekrachtgid door Regent Karel op 09.02.1946 en pas in 1986 gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad). In 1990 werd de bescherming uitgebreid tot de inwendige machinerie. Met subsidies werd de molen in 1994-1995 opnieuw maalvaardig gemaakt.
Sindsdien wordt de molen op vrijwillige basis in werking gehouden.

In 2006 werden onderhoudswerken (vooral schilderwerken) uitgevoerd voor 29.984,28 euro. In oktober-november 2008 werd door Molenbouw 't Gebinte uit Erpe-Mere  de volledige schaliënbedekking vervangen. Tevens werden er nieuwe wiggen voor de assekop en spitijzers geplaatst.

Lieven Denewet

Foto: Harmannus Noot

Foto: Donald Ovaere, 21.12.2007

Foto: coll. Frans Ringoot, Opwijk (jaren 1930).

Oude foto (coll. Thomas Piens, Zingem)

Bijlagen

Marc Lemaitre, "Hoogmolen Aalbeke wordt opgefrist", 08.04.2006.
Tot voor kort was de Hoogmolen in de Luignestraat 38 het enige beschermde monument van Aalbeke (foto van Jan Verschelden, geleend van Molenecho's). De maalvaardig gerestaureerde molen krijgt een opfrissing. Daartoe neemt de gemeenteraad volgende maandag een wellicht unanieme beslissing.  Het Vlaamse Gewest subsidieert omdat het een 'zen-monument' is. 'Zen' ???
Ooit had de Kortrijkse deelgemeente Aalbeke drie molens. Alleen de Hoogmolen of 'Messiaenmolen' staat er nog, Luignestraat 38. Volgens sommigen zou het de oudste molen van West-Vlaanderen zijn, maar niet iedereen onderschrijft die bewering. Toch is het een stuk erfgoed met een eerbiedwaardig verleden. Volgens een inscriptie op de steenlijst dateert de huidige molen van 1717; eigenaar Jan Maes bouwde hem in vervanging van een eerdere molen die in 1714 in de fik ging. Op een oude kaart van 1694 is op die plaats al een molen getekend. De familie Maes behield de molen tot in de jaren 1800; nadien werden de Messiaens eigenaar.
De molen werd in 1967 buiten bedrijf gesteld en takelde langzaam af. Stad Kortrijk kocht het erfgoed in 1980. De windmachine was al bij besluit van de Regent op 4 april 1944 geklasseerd als beschermd monument. In 1990 werd de bescherming uitgebreid tot de inwendige machinerie. Met Vlaamse subsidies werd de molen in 1994-1995 opnieuw maalvaardig gemaakt.
Vrijwillige molenaars zetten de wieken geregeld in gang. In de warme maanden is de molen te bezichtigen op elke 2e zondag van de maand. Info: erfgoedcel@kortrijk.be.

De molen is van het type staakmolen met gesloten voet en werd (wordt) gebruikt om koren te malen. Het 'gevluchte' (de wieken) is 24 meter breed. Het gevaarte is uitgerust met twee steenkoppels en een haverpletter. Bij een staak- of standaardmolen rust de houten molenkast op een spil of standaard, en de molen wordt in zijn geheel naar de wind gedraaid.
Voorkeuveleinde
De directie Facility van eigenaar stad Kortrijk heeft een opfrissingsdossier uitgewerkt. Alle houtwerk (molenromp, staart, balken, kruisstoel, loopschoren, hekwerk wieken en afsluiting) wordt gebeitst met zonnebestendige beits. Bovendien worden houten onderdelen zoals de deur, de luiken, de daklijst, de windplanken, de 'hondjes', de balkkoppen, het 'borststuk', het 'voorkeuveleinde', de kruisstoel, de leuningen, de kruippalen en de wiggen ook nog eens geschilderd - ik plagieer met enige wellust de 'molinologische' termen. Al wat ijzer is wordt in een PU-tweecomponentenverf gezet: de roeden, de askop, het poortje en de stormringen.
Aan een kwetsbaar mechanisme dat aan weer en wind wordt blootgesteld zoals een molen moeten voortdurend onderdelen hersteld of vernieuwd worden. Nu ook weer: de windplanken, enkele rotte klossen op de wieken en een paar kapotte traptreden.
Het is een dossier van 29.984,28 euro. Aangezien de molen een beschermd monument is, komt er financiële steun van het Vlaamse Gewest. Het gevaarte wordt beschouwd als een 'ZEN-monument'. Alle gevluchte ten spijt, staat 'zen' hier niet voor zweverige new age-toestanden. De Vlaamse overheid beschouwt 'molenrompen' als monumenten 'Zonder Economisch Nut'. Daarvoor heeft Vlaanderen onderhoudspremies van 80% beschikbaar. In dit geval is dat 23.987,43 euro. Allee gemeenteraadsleden: voor hoop en al 6000 euro netto gaan jullie je toch niet laten kennen zeker?
Zie ook: http://www.vvia.be/vviasites/8500_001.htm en http://www.molenechos.org

Marc Lemaitre, "Na twee restauraties staat de Aalbeekse Hoogmolen nog niet droog", 19.02.2010.
De Hoogmolen in Aalbeke is gerestaureerd in 1995 en, omdat die restauratie niet oordeelkundig was gebeurd, vorig jaar opnieuw. Maar zijn dak lekt nog altijd. Bovendien is er roestvorming op metalen onderdelen die gegalvaniseerd hoorden te zijn en zijn verweerde en vermolmde 'lieswiggen' niet verhangen hoewel dat in het bestek stond. De aannemer moet dus wachten op zijn geld (26.500 euro zonder 21% BTW). Bij de aanbesteding in 2008 lag zijn offerte overigens 24% onder de raming. De aannemer krijgt nog tot halfweg maart de tijd om de gebrekkige uitvoering van zijn opdracht goed te maken.
Historische molen
De Hoogmolen - ofte Messiaensmolen - in de Kortrijkse deelgemeente Aalbeke is een van de oudste beschermde monumenten van Kortrijk. In april 1944 kwam het elegante gevaarte al op de lijst van de 'geklasseerde' panden. Ik schreef er al over in 2006. Het is een stuk erfgoed met een eerbiedwaardig verleden. Volgens een inscriptie op de steenlijst dateert de huidige molen van 1717. Eigenaar Jan Maes bouwde hem in vervanging van een eerdere molen die in 1714 in uitbrandde. Op een oude kaart van 1694 is op die plaats al een molen getekend. De familie Maes behield de molen tot in de jaren 1800; nadien werden de Messiaens eigenaar.
De windmachine is van het type 'staakmolen met gesloten voet' en diende om koren te malen. De wieken ('het gevluchte') zijn aaneen gelast en zijn 24 meter lang. De molen is uitgerust met twee steenkoppels en een haverpletter. Bij een staakmolen (ook standaardmolen genoemd) rust de houten molenkast (in dit geval aan de kleinere kant) op een spil ('standaard'), en de molen wordt in zijn geheel naar de wind gedraaid. De 'gesloten voet' bestaat uit vier  bakstenen fundamenten ('teerlingen'), die zijn gebouwd in een rond bakstenen huisje.
Volgens de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed zijn in de molen van Aalbeke nogal wat onderdelen van andere molens uit de omgeving gerecycleerd. Zo komt de 'staart' - de schuine balk waarmee de molen naar de wind kan worden gedraaid - deels van een ijzeren roede van de in 1942 omgewaaide staakmolen van de wijk Malence in Luigne, even over de nabijgelegen taalgrens. De 'binnenroede' komt van de stenen Tombroekmolen (1906), ook in Luigne, vlakbij het gehucht Tombroek in Rollegem.
Het molenbedrijf in de Luignestraat 38 hield er pas in 1967 mee op; maar er was behalve de historische molen ook een mechanische maalderij. Stad Kortrijk kocht het beschermde goed in 1980. Met Vlaamse subsidies werd de molen in 1994-1995 opnieuw maalvaardig gemaakt. Sindsdien wordt er geregeld gemaald door vrijwilligers; een molen die niet maalt, takelt immers af. En in 2006 werden onderhoudswerken (vooral schilderwerken) uitgevoerd voor 29.984,28 euro.
Weigering definitieve oplevering
Na een voorjaarsstorm in 2007 stelde de directie Facility van Stad Kortrijk vast dat de dakbedekking schade had geleden. Bij onderzoek bleek dat de keuze van dakbedekking (nochtans op advies van de Vlaamse dienst Monumenten & Landschappen) verkeerd was geweest: de eikenhouten leien zijn niet bestand tegen jarenlange aanvallen van weer en wind. Door de weersomstandigheden in onze contreien verweren de leien vlug en ze worden helemaal broos. Daardoor komt de nageling onontkoombaar los. Het gevolg laat zich raden: het regent binnen in het zo delicate binnenste van de molen en bij stevige wind vallen de schalieën af.
Voorts werd toen vastgesteld dat de spieën ('kop- en lieswiggen') die gebruikt worden om de 'roeden' (de balken van de wieken) vast te zetten in de 'askop' (het metalen gelaste kruis waarin die balken centraal bijeen gehouden worden), in droge perioden teveel krompen. Het gevaar bestond dat de roeden daarbij los zouden komen bij het molenwieken. En bovendien vertoonden de zeilen grote scheuren.
De stad besliste dat alles grondig te herstellen. Eigenaardig daarbij is dat het stadsbestuur voor de vernieuwing van de bedaking opnieuw opteerde voor eikenhouten schalieën. Heeft de ervaring niet uitgewezen dat die houtsoort niet bestand is tegen onze regen en wind? Hoedanook werd het restauratie-ontwerp werd geraamd op 42.180,33 euro (BTW in). Voor 'ZEN-monumenten' (monumenten Zonder Economisch Nut) voorziet de Vlaamse overheid in onderhoudssubsidies van 80%. Er werd prijs gevraagd bij drie specialisten. BVBA 't Gebinte, Erpe-Mere, stak 32.065 euro in, nv Thomas Molenbouw, Beveren-Roeselare, 38.092,77 euro, en bvba Molenbouw Roland Wieme 43.030,84 euro. Als laagste inbieder kreeg 't Gebinte de opdracht toegewezen.
In oktober-november 2008 werd door Molenbouw 't Gebinte uit Erpe-Mere de volledige schaliënbedekking vervangen. Tevens werden er nieuwe wiggen voor de assekop en spitijzers geplaatst. Maar de betrokken stadsdienst is niet tevreden. Na een jaar blijkt er al weer een schalie te zijn losgekomen (rechts boven het 'maneberd'). De haken voor de vasthechting van de 'hangsel- en slingerkoorden' zijn alweer aan het roesten, hoewel het bestek het gebruik beval van gegalvaniseerde kettingen en haken. En bovendien wordt vastgesteld dat de aannemer vergeten heeft de 'lieswiggen' te vervangen. "Een deel van het kopshout is sterk verweerd en zacht" stelt het rapport vast.
In opvolging van het advies van de stadsdirectie Facility besliste het stadsbestuur dan ook (27 januari 2010) de 'definitieve oplevering' van de opdracht te weigeren. Dat betekent dat de aannemer op zijn geld van de eindafrekening zal mogen wachten. Hij krijgt wel nog tot halfweg maart de tijd zijn gebrekkige uitvoering te herstellen.

Literatuur

Chr. Devyt, "Westvlaamse windmolens. Inventaris volgens de toestand op 1 januari 1965", Brugge, 1966, p. 58;
Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 270-271 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel 1. Arrondissementen Ieper, Kortrijk, Roeselare, Tielt", Brugge, 2001, p. 129;
Pierre Mattelaer, "De molens van Zuid-West-Vlaanderen", in: De Leiegouw, XXI, 1979, p. 31-64;
Filip Santy, "Aalbeekse Hoogmolen gerestaureerd", in: De Leiegouw, XXXIX, 1997, p. 121-122;
M. Vandenberghe & J. Maes, "De molens van Aalbeke", in: De Belgische Molenaar, LV, 1960, p. 284 en LVIII, 1963, p. 317;
A.B., "Le coin du folklore: les moulins d'Aelbeke", in: Nord Eclair, 18 juni 1966;
"Is de molen van Aalbeke de oudste van West-Vlaanderen?", in: Het Nieuwsblad, 23 juni 1965;
Torie Mulders, "De windmolens tussen Schelde en Leie", in: Handelingen van de Koninklijke Geschied- en Oudheidkundige Kring van Kortrijk, XXII, 1946-1948, p. 46-107;
J. Pollet, "Aalbeke. Toponymische studie", Kortrijk, 1940;
"Kortrijk koopt molen van Aalbeke", in: Curtricke, XVIII, 1980, p. 47;
"De molen van Aalbeke" in: Curtricke, Onafhankelijk maandblad voor toerisme en cultuur, Kortrijk, Westvlaamse Gidsenkring, XXX, 1995, nr. 2, p. 59-60;
"De Hoogmolen te Aalbeke", in: Curiosa, december 1997, p. 23-27;
P. Mattelaer, "De Molens van Aalbeke", in: Ons Molenheem", Opwijk, jg. 31, 2006, nr. 3, juli-september, p. 58-60, ill.
Filip Santy, "Aalbeke, Landelijk leven en Hoevengids Groot-Kortrijk" deel 7, Tielt 1995.
Marc Lemaitre, "Hoogmolen Aalbeke wordt opgefrist", 08.04.2006.
Marc Lemaitre, "Na twee restauraties staat de Aalbeekse Hoogmolen nog niet droog", 19.02.2010.