Beschrijving / geschiedenis

Op 12 augustus 1816 kreeg de Menense oliehandelaar Philippe Vandenberghe de toestemming van de prefect van West-Vlaanderen tot de bouw van een oliewindmolen te Moorsele langs de weg naar Menen. In het fronton van de natuurstenen deuromlijsting lezen we het bouwjaar 1817.

De molen werd echter van meetaf aan opgevat als gecombineerde olie- en graanmolen, en koekenbrekerij. De olieslagerij werd vrij groot uitgevoerd : er waren twee koppel pletstenen, minstens drie vuringen en drie persladen. De graanmolen bevatte op de steenzolder aanvankelijk twee, later drie koppel maalstenen. Verder waren er in de graanmaalderij een graankuiser, builmolen, haverpletter en bonenbreker. Technische bijzonderheid is dat de molen voor de twee inrichtingen een gescheiden aandrijving heeft. Het eerste deel van de staande as loopt tot de steenzolder. Op deze zolder is er vanaf het spoorwiel een overbrenging naar een zuidelijk geplaatste 2e staande as, dienstig voor de aandrijving van de werktuigen in de olieslagerij op het gelijkvloers. Dat verklaart de brede romp van de molen. Onderaan is er binnenmaats een diameter van 9,4 meter, terwijl dit bovenaan nog 5,7 meter bedraagt. De molenkuip is 19,45 meter hoog, met een stellinghoogte op 8,45 meter (gemeten vanaf maaiveld zuidzijde).

De benaming "De Grote Macht" staat vermeld in de overlijdensacte van oprichter Philippe Vandenberghe in 1847, op de kadasterkaart van P.C. Popp uit 1850 en de kaart Vandermaelen uit 1851. In de volksmond won de benaming "de Witte Molen" de overhand, (o.m. in de Atlas der Buurtwegen van 1846) maar thans is "De Grote Macht" wederom de overheersende benaming. De benaming verwijst zowel naar de grootse afmetingen van de molen & de grootschaligheid van de olieslagerij, als naar het aanzien van de olieslagersfamilie Vandenberghe.

Bij het overlijden van stichter Philippe Vandenberghe in 1847 liet hij een erfenis van wel 1 miljoen Belgische frank na: een gigantisch bedrag. Gedurende de hele 19de eeuw bleef de molen in handen van deze familie. In 1911 werd de molen bij openbare verkoping gekocht door Achiel Beyls, die gehuwd was met een dochter van Cyrille Vandenberghe, de overleden eigenaar. Vanaf 1857 werd het mechanisme, bij onvoldoende windkracht, aangedreven door een stoommachine. Deze stoommachine werd in 1890 vervangen door een groter exemplaar. Toen werd er ook een nieuwe schouw met een hoogte van 25 meter gebouwd. De molen zelf is tot in de nok van de kap 23,55 meter hoog. De molen en de maalderij werden in oktober 1918 zwaar beschadigd. Op het dichten van de grootste bressen na, werd de molen zelf niet meer hersteld. In de plaats kwam er in 1922 een nieuwe aan de molen aangebouwde maalderij mét olieslagerij. De twee koppel pletstenen werden uit de molen verwijderd en op het gelijkvloers van de maalderijg geïnstalleerd. In plaats van de oude labakken, werden 3 tweedehands hydraulische persen geplaatst, net zoals nu nog aanwezig in de stenen molen te Deerlijk. Achiel Beyls bleef operationeel met de olieslagerij tot 1942. Toen werd het grootste koppel pletstenen uitgesloopt en bleef het tweede koppel nog in gebruik voor het vermalen van veekoeken. In 1942 werd er eveneens een armgasmotor geplaatst die de graanmaalderij nog in werking hield tot rond 1955.

In de daaropvolgende jaren werden de werktuigen in de maalderij deel per deel uitgesloopt. Niettemin zijn er nog een aantal onderdelen als relikwie bewaard. Zo kreeg één van de oorspronkelijke koppels pletstenen een definitieve rustplaats naast het berghok voor de olievaten, alsook bleef de ledige nog steeds zwaar beschadigde molenromp als herinnering bestaan... In de zomer van 1993 nam molenliefhebber Herman Vanhoutte uit Wevelgem het initiatief om de Grote Macht in zijn oude glorie te herstellen. Het werd de realisatie van een kinderdroom. Hij gaf de impuls tot de oprichting van de vzw Molenstichting de Grote Macht. Deze vereniging kon van de toenmalige eigenaar, de heer & mevr. Jacques Beyls-Ghesquière, de molen in erfpacht nemen en op 19.03.1996 werd de molen beschermd als monument en samen met zijn omgeving als dorpsgezicht. Binnen het dorpsgezicht zijn naast de molenromp ook de 19e-eeuwse molenaarswoning, het stoomketelgebouw, de oorspronkelijke toegangspoort, het berghok voor oliehoudende zaden en het maalderijgebouw opgenomen.

Architect Luc Deleu uit Moorsele werd aangesteld om een restauratieplan op te maken, terwijl molendeskundige Nico Jurgens uit Hoorn (NL) samen met Herman Vanhoutte zich verdiepten in de studie van de vroegere inrichting als oliemolen. In juli 2000 werd gestart met de restauratie. De kuiprestauratie werd uitgevoerd door Aquastra uit Wevelgem. Eric Beyls uit Menen, een afstammeling van de vroegere olieslagers, stond in voor de houten gaanderij. Op 1 maart 2005 plaatste Thomaes Molenbouw nv uit Beveren-Roeselare met molenmaker Ronny Demol uit Reninge de grote molenkap op de romp en op 7 juni 2005 volgden de gelaste roeden (vlucht: 24,60 m). Op zaterdag 2 juli 2005 werd de molen (een eerste keer) ingehuldigd, als zijnde "draaivaardig hersteld". In de volgende jaren wordt de plaatsing van het mechanisme van de oliemolen voorzien.

Herman Vanhoutte, Wevelgem / Lieven Denewet, Hooglede  

Foto: Herman Vanhoutte, 06.06.2009

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden

Foto: Herman Vanhoutte, Wevelgem

Foto: Frans Heytens, 28.05.2006

Bijlagen

1. Jaarlijks aantal asomwentelingen
2006: 23.332
2007: 17.610
2008: 35.686
2009: 27.115

2. Persbericht. VLW, "De Grote Macht is er weer", in: Het Nieuwsblad, 04.07.2005.
MOORSELE - De stellingmolen ,,De Grote Macht'' werd afgelopen weekend officieel ingehuldigd na een restauratieperiode die vijf jaar in beslag nam.
In 1994 startte een groepje enthousiastelingen met de oprichting van een vzw met de bedoeling de imposante molen weer maalvaardig te maken. Dit ging niet zonder slag of stoot en gelukkig sprongen zowel de gemeente als de provincie op de kar. Tot nu toe zijn fase 1 en 2 goed voor ruim een half miljoen euro. De molen bezit opnieuw kap en wieken met primair aandrijfwerk waardoor voor het eerst in meer dan 80 jaar de 24,60 m langer molenwieken het luchtruim weer doorklieven.
Daarmee is de realisatie van de reconstructie van de stenen windmolen te Moorsele één van de belangrijkste molenrenaissances sinds de Eerst Wereldoorlog in West-Vlaanderen, meent secretaris Herman Vanhoutte die hier zowat zijn levenswerk realiseerde.
In de derde fase wordt de voormalige dubbele olieslagerij op het gelijkvloers opnieuw ingericht. Dit dossier is in voorbereiding met uitvoering in 2007. Dit zal ongeveer 150.000 euro kosten. De afdeling Kortrijk van de Koninklijke unie van Belgische zendamateurs verzorgde op één van de zolders een radioamateurdag. (VLW)

3. restauratie molen " De Grote Macht ".
- kap + bijhorigheden.
Publicatie:   2003-03-07     N. 002548     Pagina:   2040
De Grote Macht, vereniging zonder winstoogmerk, te Moorsele
Voorwerp: restauratie molen " De Grote Macht ".
Lot 2: kap + bijhorigheden.
Gesubsidieerd door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Bestuur Monumenten en Landschappen.
1. Bouwheer : V.Z.W. De Grote Macht, Witte Molenstraat 279, 8560 Wevelgem (Moorsele), tel. 056-51 35 36, fax 056-51 66 48.
2. Wijze van gunning : beperkte aanbesteding na voorafgaande oproep tot kandidaten.
Wijze van prijsbepaling : globale prijs.
3. Bouwplaats : Witte Molenstraat 277, 8560 Moorsele.
4. Uitvoeringstermijn : driehonderd vijfenzestig kalenderdagen.
5. Adressen ter inzage: bij V.Z.W. De Grote Macht, Witte Molenstraat 279, 8560 Moorsele;
bij architect Luc Deleu, Rozenstraat 42, 8560 Moorsele.
6. Uiterste ontvangstdatum :
Aanvragen tot deelneming : tot 28 maart 2003.
Adres indienen: bij de V.Z.W.
10. Om tot de selectie toegelaten te worden dienen de kandidaat-aannemers, conform het koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken hiernavolgende documenten laten geworden, dit op straffe van nietigheid van zijn kandidatuurstelling.
Artikel 17, i.v.m. mogelijke uitsluitingsgronden tot deelneming:
bewijs afgeleverd door de bevoegde overheid dat de aannemer zich niet instaat van faillissement, vereffening of gerechtelijk akkoord bevindt;
bewijs dat de aannemer in orde is met bijdragen voor sociale zekerheid;
bewijs van erkenning in de vereiste categorie en klasse;
bewijs dat de aannemer in orde is met betaling van belastingen.
Artikel 18, i.v.m. financiële en economische draagkracht : door een passende bankverklaring.
Het attest behelst een beschrijving van de regelmatigheid waarmee de inschrijver zijn schuldeisers betaalt, alsook van de globale liquiditeitspositie van de inschrijver.
Artikel 19, i.v.m. technische bekwaamheid :
door studie- en beroepskwalificaties van de aannemer en/of van het ondernemingskader en, in het bijzonder, van de verantwoordelijke(n) voor de leiding van de werken.
Dit behelst o.m. diploma's, certificaten, opgave van het aantal jaar beroepservaring, enz.;
een verklaring waarin de aannemer-uitvoerder onderschrijft dat hij de werkzaamheden voor meer dan de helft met eigen personeel zal uitvoeren en waarin hij, indien hij beroep doet op onderaannemers, minstens drie namen van onderaannemers opgeeft;
door een lijst van gelijkaardige werken uitgevoerd tijdens de laatste vijf jaar, met vermelding van het bedrag, het tijdstip, en uitgevoerd werden volgens de regels van goede bouwkunst.
Opgave van de gedeelten die in onderaanneming werden gegeven met vermelding van de onderaannemer(s).
De aard en de omvang van de vereiste techniciteit = uitwerken van nieuwe zetelconstructie kapconstructie en bekleding, aanverwante technische onderdelen, afwerkingen en schilderwerken.
11. Erkenning: ondercategorie D.23, klasse 2 (klasse 1 mits aanvraag).
Registratie: categorie 19.
R.S.Z.-attest: geldig attest.
15. Verzendingsdatum aankondiging : 18 februari 2003.
Aanbesteding.

Persbericht. VLW, "De Grote Macht", in: Het Nieuwsblad, 20.10.2009.
WEVELGEM - Schepen Bernard Galle (CD&V) lichtte toe dat er een energiezuinige verlichting geplaatst wordt op en rond de molen De Grote Macht. Zo kan de prachtige molen nog beter tot zijn recht komen. De kostprijs bedraagt bijna 11.000euro.

Literatuur

Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 414-415 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel 1. Arrondissementen Ieper, Kortrijk, Roeselare, Tielt", Brugge, 2001, p. 232;
Lieven Denewet, "Vijf goedgekeurde West-Vlaamse molenprojecten in 1999", in: Mededelingenblad Werkgroep West-Vlaamse Molens, XV, 1999, p. 68-75;
"De Grote Macht te Moorsele", in: Curiosa, XXXIV, 1996, nr. 337, p. 30-32;
Herman Vanhoutte, "De Grote Macht van Moorsele op de studietafel", in: Mededelingenblad Werkgroep West-Vlaamse Molens, XIV, 1998, p. 119-124;
Herman Vanhoutte, "Restauratie van De Grote Macht te Moorsele begonnen", in: Mededelingenblad Werkgroep West-Vlaamse Molens, XVI, 2000, p. 110-113;
Herman Vanhoutte, "Bouwhistorisch onderzoek van de Grote Macht te Moorsele", in: Molenecho's, XXVIII, 2000, nr. 4, p. 197-209;
"Panorama van de Witte Molen te Moorsele", in: Het Wekelijks Nieuws, 21 september 1973;
"Nieuwe onderdelen voor molen De Grote Macht in atelier Thomaes", in: West-Vlaams Molenblad, XX, 2004, nr. 2, p. 67;
H. Vanhoutte, "De Grote Macht: niet zomaar een molenromp", in: Natuur- en Stedenschoon, LXVII, 1998, nr. 3, p. 38-41;
Jozef Maes, "Eertijdse windmolens te Moorsele", in: De Belgische Molenaar, 57ste jg., 1962, nr. 23 (7 nov.), p. 379-380;
H. Vanhoutte, "De Grote Macht of de Witte Molen van Moorsele opnieuw draaivaardig", in: West-Vlaams Molenblad, 21ste jg., 2005, nr. 2;
RSM, "De Witte Molen: één van de acht", in: Het Wekelijks Nieuws, ed. Leie, 08.05.1981, p. 7;
"De Grote Macht te Moorsele", in: Curiosa, september 1996, p. 30-32.
VLW, "De Grote Macht is er weer", in: Het Nieuwsblad, 04.07.2005.
VLW, "De Grote Macht", in: Het Nieuwsblad, 20.10.2009.