Beschrijving / geschiedenis

Op zowat het hoogste punt van de gemeente, 100 meter oostwaarts van de kerk, stond sinds de Middeleeuwen de banmolen, toebehorend aan de heerlijkheid Gheluvelt. Het was de ingezetenen van de heerlijkheid aldus verboden granen te laten malen in een andere molen. De heren van Geluveld waren eigenaar van de banmolen op hun heerlijkheid. De banmolen of dwangmolen is de molen binnen een ban (het rechtsgebied van de heer). De onderhorigen van de heer waren verplicht hun koren op die molen te laten malen. Alleen de heer had het recht op zijn grondgebied een molen op te trekken. De molen staat getekend op de kaart van Antonius Sanderus van 1641. Toen was Jan de Vooght de heer van Geluveld.

Waarschijnlijk bestond hij toen al ongeveer 150 jaar want Antheunis van der Stoct, tweede heer van Geluveld, was eigenaar van een ‘behuusde hofstede' en bezat het recht om een ‘wyntmeulne' op te trekken in 1473. In de Archives Départementales du Nord te Rijsel vonden we dat de windmolen van Geluveld in 1480-1490 vernield werd om pas in 1550 weer te verrijzen krachtens een octrooi van keizer Karel. De banmolen  was een staakmolen met gesloten voet die stond langs de weg Menen-Ieper op het hoogste punt van Geluveld. Van 1737 tot 1966 was de molen eigendom van de adellijke familie Keingiaert de Gheluvelt.

In 1791 was Albert Charles Devos de molenaar op Geluveldmolen. Hij was eveneens schepen. Hij had als zonen Lucas, Eugeen, Charles, Pieter en Joseph, alle molenaar van beroep. Zo bleef de molen uitgebaat door een Devos tot 1830. Oude documenten spreken met betrekking tot Maria van de Kelder, weduwe van Lucas Devos, als zijnde molenarisse, winkelierigge en bakkerinne. Vanaf 1830 is Eugeen Vuylsteke de ‘molder' op de banmolen, opgevolgd door François Vanheule in 1834. Vanaf 1856 is Charles Igodt de molenaar, na 1860 Jan D'Hooghe en nog later Joannes Vanderstraeten van Zandvoorde. Bij de vlucht in 1914 was Charles-Louis Verhellen, geboren te Ooike in Oost-Vlaanderen, de molenaar. De molen van de familie Keingiaert de Gheluvelt werd neergeschoten door de Duitse Richtkanonnier Dinkel van de 9de Batterij van 54ste Würtembergs Artillerie Regiment op 27 oktober 1914. Hij trof raak van op de wijk De Oude Hond.

Na de oorlog kocht Juffrouw Léonie Keingiaert de Gheluvelt in 1925 een molen in Watou van de molenaarsfamilie Vandoolaeghe. Deze staakmolen werd er vermoedelijk in het eerste kwart van de 19e eeuw gebouwd en stond aan de Oude Provenstraat. Zij liet de molen afbreken en overbrengen naar Geluveld. Op dezelfde plaats waar gedurende eeuwen de vroegere molen stond werd de molenbelt weer opgeworpen waarop de molen verrees. Om een goede windvang te verzekeren, werd de windmolen op uitzonderlijk hoge teerlingen geplaatst, waardoor het noodzakelijk was een hangende gaanderij aan te brengen. Hij draaide voor het eerst opnieuw op 29 oktober 1926. Jules Devos, de waard van de herberg 'Het Brouwershof' was nu de molenaar van dienst. Omdat de maalinrichting van de Geluveldmolen gebrekkig was, werd de molen na zes jaar al stilgelegd.

De molen raakte volledig in verval. In 1982 werden de pestelroeden uitehaald en in 1992 werd de molen volledig ontmanteld. Gelukkig werden de onderdelen "ingepakt" en kocht de gemeente Zonnebeke in 2005 de molen aan (voor 7500 euro) van de private eigenaar, ir.-arch. Walter Snauwaert uit Oostende, om hem op het grondgebied van de gemeente weer te bouwen en maalvaardig te laten herstellen. Burgemeester Dirk Cardoen van Zonnebeke verklaarde in 2009 dat het restauratiedossier niet voor 2013 zal opgestart worden. Aangezien het gemiddeld vijf jaar duurt tussen de start van een dergelijk dossier en de realisatie, valt nu helaas geen heropbouw te verwachten voor 2015 à 2020.

Lieven Denewet

Kort na de heropbouw, in 1926 (Foto: coll. L. Denewet, Hooglede)

Bijlagen

Persbericht. EV, "KWB presenteert ‘Molenwiekend door Geluveld'. Gheluveltmolen herrijst", in: Het Wekelijks Nieuws, 05.06.2009.
Op zaterdag 13 juni van 10 tot 19.30 uur is in het Molensteegje een tentoonstelling te bezoeken rond de staakmolen van Geluveld. De tentoonstelling wordt op poten gezet door KWB Geluveld. Tevens is op de oorspronkelijke locatie een indrukwekkend schaalmodel te bewonderen van de molen anno 1925.
Als KWB Geluveld maken wij deel uit van de cultuurraad van Zonnebeke", vertelt voorzitter Danny Baert.
"Oorspronkelijk waren we van plan om een tentoonstelling te organiseren rond plaatselijke kunstenaars. Plots kwam iemand met het idee aandraven om wat te doen rond de molen van Geluveld. Bij de gemeente dienden we een dossier in en kregen de toestemming om dergelijk project uit te werken met financiële steun van de gemeente Zonnebeke."
"Op 13 juni is het precies 36 jaar geleden dat de molen een beschermd monument werd. Tevens organiseert de gemeente dan ook haar vijfde Accordeonfestival. Zo kunnen de mensen die afzakken naar de tentoonstelling nadien gerust aansluiten bij het Accordeonfestival. Het project speelt zich volledig af in het Molensteegje, vlak bij de locatie waar tot in 1992 de molen van Geluveld stond. Momenteel staan de restanten daar al 17 jaar ingepakt", aldus nog de voorzitter.
Maquette
"We zijn verder zeer trots op de maquette die door diverse leden in elkaar werd getimmerd", aldus nog Danny Baert. "Honderden werkuren werden eraan besteed. Het toont de molen anno 1925, dus kort voor die in werking werd gesteld. Tevens is er ter plaatse een tentoonstelling rond de molen, waarbij foto's uit de oude doos een belangrijke rol gaan spelen. We kunnen de molen bewonderen van opbouw tot verval. Via het Centrum voor Molinologie (Roosendaal in Nederland) kwamen we in contact met John Verpaalen, die toegang heeft tot een immens archief van molenfoto's. Ook de molen van Geluveld zat in hun archieven. In samenwerking met Mola - het provinciaal Molencentrum van Oost-Vlaanderen - wordt een educatief gedeelte rond de bouw en de werking van molens ingericht. Hierbij wordt ook info op kindermaat voorzien. Tevens kregen we via Dirk Ooghe de steun van de Zonnebeekse Heemvrienden en zal er een brochure rond Geluveld en zijn molens - want het waren er verscheidene - beschikbaar zijn."
Eventuele heropbouw
Ook de toevallige voorbijganger zal merken dat er in het centrum van Geluveld wat te beleven valt.
"Vooreerst willen wij de inwoners van Geluveld eens confronteren met de geschiedenis. Veel ouderen hebben nog nostalgische herinneringen aan de molen en kunnen met deze tentoonstelling eens hun hartje ophalen. Voor de jeugd en de inwijkelingen in de gemeente zal het een unieke kans zijn om eens kennis te maken met deze oude molen. Voorts zouden we graag het idee doen opleven om ons allen te scharen achter de wederopbouw van de molen. Gheluveltmolen is beschermd en komt zo in aanmerking voor subsidiëring bij een eventuele heropbouw. Natuurlijk moet vooraf nog een dossier worden opgesteld en dient de Vlaamse Overheid akkoord te gaan. Maar wie niet waagt, niet wint", aldus Danny Baert.
Tenslotte doet de KWB nog een laatste oproep : "Mochten er nog mensen zijn die originele stukken (foto's, tekeningen, ...) van de molen in hun bezit hebben en die deze ook willen tentoonstellen, dan kan dit na contact met iemand van het bestuur. We zouden trouwens graag alles wat er bestaat rond deze molen eens inventariseren", aldus de KWB-voorzitter tot besluit.

DDW, DMN, "Geluveld. KWB wil staakmolen heropbouwen", in: Het Laatste Nieuws, 12.06.2009, p. 17.
De KWB van Geluveld organiseert zaterdag een tentoonstelling over de staakmolen, die tot 1992 in de dorpskom stond. De vereniging heeft een indrukwekkende maquette gemaakt en droomt er stiekem van dat de molen ooit weer heropgebouwd geraakt.
De molen van Geluveld werd in gebruik genomen in de jaren '20 en zeventien jaar geleden afgebroken. Sindsdien staan de restanten ingepakt om ze te beschermen tegen verval. Hoewel de molen sinds 1973 beschermd is, ondernam de gemeente nooit stappen om hem te restaureren. Met een tentoonstelling wil de KWB nu het vuur weer aanwakkeren. "De expo is zaterdag van 10 tot 19.30 uur te bezoeken. Je kunt er foto's uit de oude doos bekijken en meer te weten komen over hoe een molen gebouwd wordt. Pronkstuk is een maquette van de molen anno 1925, waar we honderden uren aan gewerkt hebben. Met dit evenement willen we een nostalgische terugblik bieden op het verleden van Geluveld, maar ook de idee van de heropbouw opnieuw doen opleven. Uiteraard moet nog een dossier opgesteld worden voor subsidies van de Vlaamse overheid, maar wie niet waagt niet wint."
Volgens burgemeester Dirk Cardoen van Zonnebeke is die heropbouw momenteel geen prioriteit. "We kiezen voor andere noodzakelijke investeringen. Voor 2013 wordt er geen molendossier opgestart. Daarna zien we wel".

Persbericht. PLI, "Molen", in: Het Nieuwsblad, 16.06.2009.
ZONNEBEKE - Het voorbije weekend werd de molen van Geluveld door de plaatselijke KWB-afdeling weer opgebouwd, weliswaar in schaalmodel, maar wel op dezelfde locatie. KWB Geluveld hoopt dat de echte molen, die beschermd is en waarvan restanten bewaard zijn, weer kan worden opgebouwd. (pli)

Literatuur

Chr. Devyt, "Westvlaamse windmolens. Inventaris volgens de toestand op 1 januari 1965", Brugge, 1966, p. 72;
Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 420-421 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel 1. Arrondissementen Ieper, Kortrijk, Roeselare, Tielt", Brugge, 2001, p. 239;
John Verpaalen, "Molens van de frontstreek", Kortrijk, 1995, p. 62-65;
A.R. Goussey, "De windmolens van Watou", in: Bachten de Kupe, IX, 1967, p. 154-159; opnieuw verschenen in: Aan de Schreve, X, 1980, 4, p. 1-5;
Roland Annoot, "De molens in het Westland", Ieper, 1950, p. 12;
Jozef Maes, "De oude molen van Geluveld", in: De Belgische Molenaar, LXII, 1967, nr. 17 (7 sept.), p. 246-247;
Tz., "Geluveldse molen wordt opgeknapt en gaat verhuizen", in: Het Laatste Nieuws, 17 augustus 1978;
(L. Smet), "Geluveld", in: Molenecho's, VI, 1978, p. 50-51;
John Verpaalen, "Windmolens in de actualiteit [Langemark; Geluveld; Zarren-Werken; Merkem; Komen; Diest; Tessenderlo]", in De Belgische Molenaar en Levende Molens, jg. 77 (1982), nr. 11 (november), p. 236 en 245, ill.;
Marcel Pauwels, "De molens van Geluveld", in: Zonneheem, Heemkundig tijdschrift van 'De Zonnebeekse Heemvrienden', Zonnebeke, jg. 8, 1979, nr. 2, z.p., ill., plan;
N. V(andewiele), "Gemeente koopt de Geluveldse korenstaakmolen. Restauratie kan beginnen", in: Het Wekelijks Nieuws, 22.07.2005.
EV, "KWB presenteert ‘Molenwiekend door Geluveld'. Gheluveltmolen herrijst", in: Het Wekelijks Nieuws, 05.06.2009.
DDW, DMN, "Geluveld. KWB wil staakmolen heropbouwen", in: Het Laatste Nieuws, 12.06.2009, p. 17.
PLI, "Molen", in: Het Nieuwsblad, 16.06.2009.
Dirk Ooghe, "De molen(s) van Geluveld", in: Het Zonneheem, 38ste jg., 2009, nr. 2 (april-juni), p. 21-32.