Beschrijving / geschiedenis

De Kalfmolen, gelegen op de 15de-eeuwse Graaf Jansdijk, werd gebouw in de tweede helft van de 17de eeuw. De oudste vermelding dateert uit 1681, toen molenaar Cornelis Dyle op de molen verongelukte. Bij herhaaldelijke onderhouds- en herstellingswerken werden verschillende molenonderdelen vernieuwd, wat onder meer blijkt uit de datum 1746 op het vangwiel. In één van de balken van de molen werden verschillende data (1705, 1733 en 1770) en namen van molenaars gekerfd. De korenmolen werd in 1925 grondig maar gebrekkig hersteld en twee jaar later stilgelegd. De vereniging "Les Amis de la Commission Royale des Monuments et des Sites" ocht in 1928 de Kalfmolen aan om hem van een mogelijke sloop te redden. Het was in 1939 de eerste Belgische windmolen die beschermd werd op basis van de wet van 7 augustus 1931 op het behoud van monumenten en landschappen.

De Kalfmolen raakte door gebrekkig onderhoud steeds verder in verval. Consolidatie- en herstellingswerken in 1958 konden het tij niet keren. De gemeente Knokke, die in 1974 eigenaar werd, liet in 1979-1980 een grondige restauratie uitvoeren door aannemer Cottenier uit Aalbeke. Helaas werd de beoogde maalvaardigheid niet bereikt. Dat kwam er pas na nieuwe herstellingswerken, uitgevoerd in 1990 door de molenbouwers Peel uit Gistel. De onmiddellijke omgeving van de molen werd in 1995 als dorpsgezicht beschermd om de windvang te verzekeren. Anderzijds is de weide net naast de historische Graaf Jansdijk thans volgebouwd met villa's. Vrijwillige molenaar van 1981 tot 2006, was Luc Van Rillaer. Hij werd in 2007 opgevolgd door Eddy Vachaudez uit Knokke. Eerst dient de molen echter dringend hersteld te worden. Zo is de zetel verzakt en is een roede (op 13 juli 2007) verwijderd na een pestelbreuk. Op dinsdag 28 april 2009 heeft de firma Wieme Molenbouw uit Machelen-Zulte een nieuwe pestel en twee nieuwe einden geplaatst. Thans (2009) wordt uitgekeken naar een nieuwe vrijwillig molenaar. Draaien met de molen is momenteel echter uitgesloten vanwege de verzakte zetel.
 
Lieven Denewet

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden

Foto: Luc Vandewalle

Kort na de herstelling van 1925. Prentkaart, coll. Gaston De Clippel, Oudenaarde

Kerststemming. Foto: Daniël Vanlandschoot, 26.12.2005

Bijlagen

1. Persbericht. NM, "Kalfmolen", in: Het Nieuwsblad, 10.11.2007.
KNOKKE-HEIST - De balk die de wieken draagt van de Kalfmolen is gedeeltelijk gebroken en moet vervangen worden. Uit veiligheidsredenen werden de wieken een aantal maanden geleden verwijderd. De herstellingswerken zullen 11.374 euro kosten. Het werk, dat op 80 werkdagen wordt geraamd, start pas als de onderhoudspremie van veertig procent voor beschermde monumenten is toegekend door de Vlaamse overheid. Dat zal wellicht pas in het voorjaar gebeuren.
2. "Dringend herstel Kalfmolen", in: ORO Nieuws Knokke-Heist, 09.07.2007.
In Knokke moet de Kalfmolen bij hoogdringendheid hersteld worden wegens een gebroken molenroede. Dat is de "pestel" of zware balk die de wieken draagt. De breuk zorgt voor een gevaarlijke situatie. Het gespecialiseerde bedrijf Thomaes Molenbouw uit Beveren-Roeselare zal nu zo snel mogelijk de wieken en pestel afnemen. Daarna zal een opdracht worden uitgeschreven voor het uitgebreide herstellingswerk. Dat wordt voorlopig geraamd op zo'n 30.000 euro. Een meevaller is het feit dat daarvoor kan beroep gedaan worden op een onderhoudspremie als beschermdmonument. Dat zou alvast 40 % van de kosten dekken.

3. Annabelle, "Gezocht: molenaar voor Kalfmolen", in: www.knokke.be, d.d. 25.08.2006
Na 25 jaar trouwe dienst heeft de molenaar van De Kalfmolen zijn ontslag ingediend. Nu is de gemeente, die tevens eigenaar van de molen is, op zoek naar een nieuwe evenwaardige opvolger voor deze job. Als molenaar moet u de molen draaiende houden tijdens een aantal zondagen per jaar.
Als u kandidaat bent, mag u u  altijd aanmelden bij het gemeentbestuur. U moet wel een diploma van een molenaarscursus kunnen voorleggen, vooral u een plaatsje tussen de wieken mag nemen.

4. Vragen in de Cultuurraad voor de Nederlandse Cultuurgemeenschap aan de Minsiter van Nederlandse Cultuur en van Vlaamse aangelegenheden over de restuaratie van de Kalfmolen

Cultuurraad voor de Nederlandse Cultuurgemeenschap.
Zitting 1976-1977, nr. 2. Bulletin van Vragen en Antwoorden, 1 februari 1977.  Minister van Nederlandse Cultuur en van Vlaamse aangelegenheden.
Vraag nr. 39 van 9 december 1976 van mevrouw G. De Kegel
Kalfmolen te Knokke-Heist - Restauratie
Ik verneem dat de ,,Kalfmolen" te Knokke-Heist in zeer slechte staat verkeert, de dakbekleding brokkelt af en de beflanking valt uiteen. Graag vernam ik van de geachte Minister wat zal ondernomen worden ten einde bovengemelde molen te restaureren, en te voorkomen dat deze ineenstort zoals deze zomer gebeurde met de molen ,,Ter Rijst" te St.-Antelinks.
Antwoord:
In antwoord op haar vraag heb ik de eer het geachte lid mede te delen dat de gemeente Knokke-Heist een restauratieontwerp heeft laten opmaken. Dit ontwerp werd door de Rijksdienst voor Monumenten- en Landschapszorg onderzocht. Na onderzoek werd het ontwerp voor aanvulling terug overgemaakt aan het betrokken bestuur. De ontwerper is thans bezig het dossier aan te passen

Cultuurraad voor de Nederlandse Cultuurgemeenschap. Zitting 1977-1978, nr. 12. Bulletin van Vragen en Antwoorden, 20 juni 1978.
Minister van Nederlandse Cultuur en van Vlaamse aangelegenheden.
Vraag nr. 98 van 31 mei 1978 van de heer P. Peeters
Kalfmolen te Knokke-Heist - Restauratie
Graag vernam ik van de geachte Minister hoever de restauratiewerken aan de Kalfmolen te Knokke-Heist gevorderd zijn.
Antwoord:
In antwoord op zijn vraag ‘heb ik de eer het geachte lid mede te delen dat het KB tot machtiging en subsidieing der werken op 10 april 1978 werd getroffen.

5. Toelichtingsnota van de gemeenteraad van 26 juni 2008. Stadhuis de Vrièrestraat - 19.30 uur.
19. Contractbeheer - Aanvullend herstellingswerk aan de Kalfmolen - Voorwaarden en wijze van gunnen - Vaststelling - Onderhoudspremie voor beschermde monumenten - Aanvraag.
Aan de Kalfmolen wordt aanvullend herstellingswerk uitgevoerd. De kosten worden hierbij geraamd op 15 752 EUR, 21 % btw inbegrepen. De opdracht gebeurt met een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking.

6. "Molenbouwbedrijf uit Zulte herstelt Kalfmolen in 2de fase".
De pestel of molenroede van de Kalfmolen, dat is de zware balk die de wieken draagt, is vorig jaar gedeeltelijk gebroken. De firma Thomaes Molenbouw nam wieken en pestel bij hoogdringendheid af. In het voorjaar werd er een opdracht gegund voor het uitgebreide herstellingswerk, dat 11 374 EUR kostte. De firma Molenbouw Wieme uit Zulte voerde de reparatie uit. Er zijn nog bijkomende herstellingen nodig, o.a. het plaatsen van de wieken. Dat is gegund aan dezelfde firma en zal zo'n 15 750 EUR kosten. 
Nieuwsflesh (Officiële nieuwsbrief van het Gemeentebestuur), 22 juli 2008.

7. "Kalfmolen heeft weer 4 wieken", in: inwoners.knokke-heist.be, 30.04.2009.
De Kalfmolen aan de Graaf Jansdijk heeft weer vier wieken. Op dinsdag 28 april heeft de firma Wieme Molenbouw uit Machelen-Zulte een nieuwe pestel en twee nieuwe wieken geplaatst. Dat gebeurde met een grote kraan. In mei 2007 werd aan de Kalfmolen vastgesteld dat de pestel (de overgang tussen de centrale roterende as en de wieken) zwaar beschadigd was. Het herstel duurde zo lang omdat het zeer gespecialiseerd werk is waarbij voor deze pestel eerst een geschikte boom moet gekapt worden en daarna pas het maken van pestel en wieken kan begonnen worden. Na een grondig nazicht kan de molen weer proefdraaien. Intussen kan de zoektocht naar een aantal kandidaat-molenaars opnieuw beginnen zodat de molen zo snel mogelijk weer volledig operationeel zal zijn.

8. "Kalfmolen heeft z'n wieken terug", http://oronieuws.blogspot.com, 29.04.2009.
De Kalfmolen langs de Graaf Jansdijk in Knokke heeft weer vier wieken. Het gespecialiseerde bedrijf Wieme Molenbouw uit Machelen-Zulte heeft dinsdag een nieuwe pestel en twee nieuwe wieken geplaatst. Dat gebeurde met een grote kraan. Twee jaar geleden was vastgesteld dat het pestelstuk tussen de centrale as en de wieken zwaar beschadigd was. Het herstel duurde zo lang omdat voor het tussenstuk een geschikte boom moet gekapt worden. Na grondig nazicht kan de molen nu weer proefdraaien. Intussen herbegint de zoektocht naar kandidaat-molenaars zodat de Kalfmolen zo snel mogelijk weer volledig operationeel wordt.

9. "De Kalfmolen in topvorm", in: kmoinfo.typepad.com/kneistikrant/knokke.
De Kalfmolen aan de Graaf Jansdijk heeft weer vier wieken. Op dinsdag 28 april heeft de firma Wieme Molenbouw uit Machelen-Zulte een nieuwe pestel en twee nieuwe wieken geplaatst. Dat gebeurde met een grote kraan. In mei 2007 werd aan de Kalfmolen vastgesteld dat de pestel (de overgang tussen de centrale roterende as en de wieken) zwaar beschadigd was. Het herstel duurde zo lang omdat het zeer gespecialiseerd werk is waarbij voor deze pestel eerst een geschikte boom moet gekapt worden en daarna pas het maken van pestel en wieken kan begonnen worden. Na een grondig nazicht kan de molen weer proefdraaien. Intussen kan de zoektocht naar een aantal kandidaat-molenaars opnieuw beginnen zodat de molen zo snel mogelijk weer volledig operationeel zal zijn.

10. "'Kalfmolen' duur verkocht", in: users.telenet.be/a.j.beirens/2007mei.html
In de vroege uren van woensdagmorgen (onze tijd) kwamen bij Sotheby's in New York 61 schilderijen van wereldberoemde meesters onder de hamer. Tussen werken van Picasso, Renoir, Cézanne en Gauguin ook "De Kalfmolen te Knokke" van Camille Pissarro (1830-1903). Het kunstwerk van 54 bij 65 cm groot werd in 1894 in de badplaats geschilderd. Na de moord op de Franse president Sadi Carnot was Pissarro op 25 juni 1894 naar ons land gevlucht omdat hij vreesde in Parijs opgepakt te worden wegens z'n anarchistische sympathieën. Hij schilderde vier maanden in Knokke en Brugge in het gezelschap van Theo Van Rysselberghe. 
Het schilderij is iets meer gegaan dan verwacht. De zogeheten hamerprijs plus de procentuele toeslag bedroeg 1.048.000 dollar. Dat komt overeen met een bedrag 774.000 euro. Het schilderij kwam in 1925 in de Verenigde Staten terecht.  Sinds 1992 was het eigendom van de familie Pergament. Het werd voor het laatst tentoongesteld in 1972 in het Museum of Fine Arts in Boston. Het gemeentebestuur van Knokke-Heist probeert al jaren schilderijen aan te kopen die met de badstad te maken hebben. De richtprijs voor Pissarro's Kalfmolen lag echter buiten het momenteel beschikbare budget. Wel probeert Schepen Lannoy momenteel een ander werk van Pissarro naar Knokke-Heist te halen voor de tentoonstelling over impressionistische schilders die in het najaar in de badstad gehouden wordt. Trouwens weet Danny Lannoy te vertellen dat het met het schilderij van Pissarro bij Sotheby's om een verkeerde naamgeving gaat.  Het betreft namelijk de zogeheten Molen van Vandamme. Deze werd in 1855 gebouwd op het huidige kruispunt van de Boudewijnlaan met de Piers de Raveschootlaan in Knokke. Op de achtergrond is trouwens het torentje van de kapel in de Van Rysselberghstraat te zien. De houten staakmolen van Van Damme werd echter door een storm vernield in 1896; twee jaar nadat Pissarro de molen op doek vereeuwigde. 1896 was een stormachtig jaar: de Britse driemaster "Sultan" liep toen vast op het strand van Knokke en ook het Salisbury College in de badstad stortte in tijdens een zwaar onweer.

Persbericht. "Straks weer vier wieken voor Kalfmolen", in: http://oronieuws.blogspot.com, 20.07.2008.
Het molenbouwbedrijf Roland Wieme uit het Oost-Vlaamse Machelen-Zulte heeft de tweede fase aangevat van het herstel van de Kalfmolen in Knokke. Eerder was de pestel van de molen gedeeltelijk gebroken en weggenomen. Dat is de zware balk die de wieken draagt. Het grote herstelwerk is inmiddels uitgevoerd. Ondertussen werd zo'n 16.000 euro uitgetrokken voor bijkomende werken en het terugplaatsen van de wieken. Het ziet er dus naar uit dat de Kalfmolen straks weer met z'n vier wieken zal kunnen pronken. Nu nog een bijhorende molenaar.

Verslag gemeenteraad. Zitting van 26 juni 2008. Stadhuis De Vrièrestraat - 19.30 uur.
19.  Contractbeheer - Aanvullend herstellingswerk aan de Kalfmolen - Voorwaarden en wijze van gunnen - Vaststelling - Onderhoudspremie voor beschermde monumenten - Aanvraag.
De gemeenteraad in openbare zitting,
Gelet op het Gemeentedecreet, in het bijzonder op artikel 43 § 2, 11°;
Gelet op de Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor de aanneming van werken, leveringen en diensten, in het bijzonder op artikel 17 § 2, 1°, f;
Gelet op het Koninklijk Besluit van 8 januari 1996, en latere wijzigingen betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor openbare werken;
Gelet op het Koninklijk Besluit van 26 september 1996, en latere wijzigingen tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare werken;
Gelet op het Besluit van de Vlaamse Regering van 14 juli 2004 tot het vaststellen van een onderhoudspremie voor beschermde monumenten en stads- en dorpgezichten;
Gelet op het gemeenteraadsbesluit van 30 augustus 2007, waarbij enerzijds besloten werd over te gaan tot het uitvoeren van herstellingswerken aan de Kalfmolen, gelegen Graaf Jansdijk te 8300 Knokke-Heist door middel van een onderhandelingsprocedure met naleving van de bekendmakingregels en anderzijds het daartoe opgemaakte bestek werd goedgekeurd;
Gelet op het collegebesluit van 26 oktober 2007 waarbij besloten werd om de herstellingswerken aan de Kalfmolen te gunnen aan de bvba Molenbouw Wieme uit Zulte voor de globale aanbiedingsprijs van 11 374,00 EUR, 21% btw inbegrepen met een uitvoeringstermijn van 80 werkdagen;
Overwegende dat in het werkhuis door de bvba Molenbouw Wieme, na het verwijderen van de oude pestel van de enden, bij een van de enden een grote rotte plek werd vastgesteld welke verscholen zat tussen de ende en het opgenagelde vulstuk en de nodige herstellingswerken zich dan ook opdringen, de tweede ende kan eveneens niet gebruikt worden omdat het gewicht van deze oude ende zonder twijfel verschilt van de tegenovergestelde ende die vervangen moet worden. Het bestaande hekwerk is niet zonder schade te demonteren van deze twee oude enden en dient eveneens te worden vervangen;
Overwegende dat deze opdracht onderhands kan gegund worden aan de aannemer die reeds ter plaatse is en in verband met de onvermijdelijke vervlechting van de bouwplaatsen en het streven naar een maximum aan homogeniteit iedere andere oplossing uitgesloten is;
Gelet op de hiertoe gevoerde onderhandelingen waarbij de kosten mogen geraamd worden op 15 752,39 EUR, 21 % btw inbegrepen;
Gelet op de hiertoe opgemaakte bestek van de uit te voeren aanvullende herstelwerkzaamheden;
Gelet op het krediet van 30 000 EUR daartoe voorzien op de financiële nota 2008, artikel 773/724-60, werkenplan 397 waarvan er thans 18 626 EUR beschikbaar is;
Op voorstel van het college van burgemeester en schepenen;

BESLUIT:

Artikel 1.
Over te gaan tot het uitvoeren van de aanvullende herstellingswerken aan de Kalfmolen, gelegen Graaf Jansdijk te 8300 Knokke-Heist door middel van een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking op grond van artikel 17 § 2, 1° f van de Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten

Art. 2.
Het bestek van de uit te voeren aanvullende herstellingswerken wordt goedgekeurd

Art. 3.
Voor deze aanvullende herstellingswerken een onderhoudspremie aan te vragen bij de cel Monumenten en Landschappen van de provincie West-Vlaanderen

Art. 4.
De uitgave waarvoor de nodige kredieten voorzien zijn op de financiële nota 2008, artikel 773/724-60, werkenplan 397, te financieren met de onderhoudspremie en voor het saldo met een lening. Wanneer de gemeente over voldoende eigen beschikbare middelen beschikt en wanneer de kosten van de verdiscontering van de onderhoudspremie hoger zijn dan de opbrengstderving van het niet beleggen van de beschikbare middelen, dan mag de uitgave tijdelijk gefinancierd worden met eigen beschikbare middelen
Aangenomen met eenparigheid van stemmen

Literatuur

Chr. Devyt, "Westvlaamse windmolens. Inventaris volgens de toestand op 1 januari 1965", Brugge, 1966, p. 83;
Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 242-243 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel III. Arrondissementen Brugge, Diksmuide, Oostende en Veurne, Brugge, 2005, p. 119:
Maurits Coornaert, "Knokke en het Zwin", Tielt, 1974, p. 284-285;
André D'Hont, "Historische dagen: 't Kalf met de molen in 't nieuw", in: Cnoc is ier, XVII, 1981, p. 5-14;
G. Rotaert, "Het Kalf is herboren", in: Cnoc is Ier, I, 1973, p. 10-13;
"De St.-Margarethatoren en de Kalfmolen wachten op restauratie", in: Cnoc is Ier, XII, 1978, p.3-6;
André D'Hont, "De acht molens van Knokke. Verzamelde nota's in de Dagklapper uit Knokke", Knokke, Cnoc is ier, 1976, 24 p.;
André D'Hont, "Molens van Knokke", Knokke, 1997, p. 6-20;
Danny Lannoy, "Een molen te Knokke", in: Cnoc is ier, XXVII, 1990, p. 66-75;
Danny Lannoy, "Knokke-Heist terugblik", Knokke-Heist, 1998, p. 200-201;
Stefan Vroman, "De Kalfmolen van Knokke: een technische inspectie", in: Molenecho's, XVII, 1989, nr. 1, p. 20-22;
A. D'Hont, "Knokke-Heist: 'Kalfmolen'", in: Molenecho's, VIII, 1980, p. 42;
J.E. De Langhe, "Over molens en andere dingen te Knokke", in: Rond de Poldertorens, XXIII, 1981, p. 26-29;
J. De Langhe, "De Kalfmolen, vulgo Goevernementsmolen (Knokke)", in: Biekorf, XXXIII, 1927, p. 319 en 352;
(L. Smet), "Knokke. Het Kalf", in: Molenecho's, VI, 1978, p. 68 en 87; A. Van Stappen, "De Kalfmolen op de Grave Jandijk te Knokke" in: Natuur- en Stedenschoon, LXIV, 1995, nr. 1, p.19-20;
H. Van Averbeke: "De Kalfmolen te Knokke-Heist. (Portret van een draaiende molen)", in: Natuur- en Stedeschoon, jg. 54 (1985), nr. 3 (mei-juni), p. 24-25, ill.;
Johan Ballegeer, "Molens in de Zwinstreek", in: Rond de Poldertorens, 47ste jg., 2005, nr. 2, p. 39-75;
J.E. de Langhe, "Over molens en andere dingen te Knokke", in: Rond de Poldertorens, XXIII, p. 25;
M. Coornaert, "De molens van Knokke", in: Sint-Cuthago Tijdingen, nr. 80, 1980, sept. p. 2-4;
"Knokkes laatste molens redden" [Bondig overzicht van de molens te Knokke], in: Brugsch Handelsblad, jg. 73, 1978, nr. 35 (1 september), p. 41, ill.
NM, "Kalfmolen", in: Het Nieuwsblad, 10.11.2007.
"Dringend herstel Kalfmolen", in: ORO Nieuws Knokke-Heist, 09.07.2007.
Annabelle, "Gezocht: molenaar voor Kalfmolen", in: www.knokke.be, d.d. 25.08.2006.
"Molenbouwbedrijf uit Zulte herstelt Kalfmolen in 2de fase", in: Nieuwsflesh (Officiële nieuwsbrief van het Gemeentebestuur), 22 juli 2008.
Info door Eddy Vachaudez, 17.10.2007.
"Kalfmolen heeft weer 4 wieken", in: inwoners.knokke-heist.be, 30.04.2009.
"Kalfmolen heeft z'n wieken terug", http://oronieuws.blogspot.com/, 29.04.2009.
"De Kalfmolen in topvorm", in: kmoinfo.typepad.com/kneistikrant/knokke.
"'Kalfmolen' duur verkocht" (= m.b.t. een schilderij; zie bijlage), in: users.telenet.be/a.j.beirens/2007mei.html
"Straks weer vier wieken voor Kalfmolen", in: http://oronieuws.blogspot.com, 20.07.2008.