Molenzorg
Knokke (Knokke-Heist), West-Vlaanderen
Naam

Kalfmolen

Ligging Graaf Jansdijk
8300 Knokke (Knokke-Heist)

wijk Het Kalf
2,1 km O v.d. kerk
kadasterperceel  C562a
in 1952: K562


toon op kaart
Geo positie 51.337425, 3.326100
Eigenaar Gemeente Knokke-Heist
Gebouwd Voor 1681
Type Staakmolen met open voet
Functie Korenmolen
Kenmerken Gelegen op oude dijk
Gevlucht/Rad Houten pestelroeden
Inrichting Twee steenkoppels, haverpletter
Toestand Maalvaardig
Bescherming M: monument, DSG: dorps- en stadsgezicht,
20.02.1939 / 29.05.1995
Molenaar Ivan Maertens (Heist) en Stijn Vancauwenberghe (Beernem)
Openingstijden Na afspraak met één van de molenaars, tel. 050 51 00 66 (Ivan Maertens), e-mail: ivan.1ath@scarlet.be. Meer info: 050 630 872 (Dienst Erfgoed).
Ten Bruggencatenummer 06547
<p>Kalfmolen</p>

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden   

Beschrijving / geschiedenis

De Kalfmolen is een houten korenwindmolen op de Graaf Jansdijk, een zeedijk uit het begin van de 15 de eeuw. De molennaam Kalfmolen werd al lang gebruikt: De Caelfmolen (1760), de Calfmolen (1772), de Kalfmeulen (1838).

De molen werd in de tweede helft van de 17de eeuw. Soms werd gemeld dat de molen omstreeks 1600 gebouwd werd om graan te malen voor de Spaanse troepen. De oudste zekere vermelding dateert uit 1681, toen molenaar Cornelis Dyle op de molen verongelukte: hij werd verpletterd "tussen de stenen van zijn molen", zo wordt gemeldt. We menen eerder dat hij gegrepen werd tussen het draaiende vangwiel en de schijfloop op de steenzolder. In 1690 vinden we de Kalfmolen vermeld als "de muelen die op den zeedijk staet".

De oudst vermelde bron van een molen op die plaats gaat terug tot in 1682 waar een zekere Cornelis Dyle verpletterd werd tussen de stenen van zijn molen. We mogen dus wel aannemen dat de oorspronkelijke Kalfmolen opgericht werd in de tweede helft van de 17e eeuw.

Bij herhaaldelijke onderhouds- en herstellingswerken werden verschillende molenonderdelen vernieuwd, wat onder meer blijkt uit de datum 1746 op het vangwiel.
In de balken werden meerdere jaartallen en namen gegrift zoals 1705, Collyn 1733, J.P. Delanghe 1770, T. Tytens (zonder datum) en L.P. Devos 1864.

Eigenaars na 1830:
- voor 1834, eigenaar: (van de grond) Wateringhe Volkaertsgote en (van het gebouw) Vndamme-Cattoor Augustinus, molenaar te Knokke
- 20.05.1843, deling: (van het gebouw) Vandamme-Cattoor Augustus, de weduwe (die hertrouwt met Devos Ignatius), molenarin te Knokke (notaris Jacqué)
- 14.11.1844, erfenis: (van het gebouw) Devos Ignatius François Pierre (die hertrouwt met Driessens Barbara), molenaar te Knokke)
- 08.05.1846, erfenis: (van het gebouw) Devos-Driessens, de weduwe en erfgenamen (overlijden van Igantius Devos)
- 05.06.1847, verkoop: (van het gebouw) de weduwe (die in 1860 hertrouwt met Demaecker Jan, molenaar te Knokke) (notaris Jacqué)
- 06.03.1879, verkoop: (van het gebouw) Devos Franciscus, molenaar te Knokke (notaris Termote - er bestaat een erfpacht ingegaan op 01.10.1874, volgens de akte voor notaris Pollentier d.d. 07.10.1874)
- 31.10.1890, verkoop: (van het gebouw) Verheye-Cornilly Eduard, molenaar te Knokke (notaris Termote - de erfpacht aangegan op 11.10.1883 loopt ten einde)
- 29.12.1906, erfenis: (van het gebouw) de weduwe en de kinderen (overlijden van Eduard Verheye)
- 20.01.1908, liquidatie: (van het gebouw) de weduwe, winkelierster te Knokke (notaris Pollentier)
- 21.11.1912, verkoop: (van het gebouw) Van Wijnsberghe Jan, herbergier en molenaar te Knokke (notaris Depuydt)
- 26.03.1914, afstand: (van het gebouw) Domeinen van de Staat (ontvanger der Domeinen te Oostende)
- 18.04.1928, verkoop: (van het gebouw) Les Amis de la Commission Royale des Monument, te Burssel (ontvanger der Domeinen)
- 21.01.1974, afstand: (van het gebouw) Knokke-Heist, de gemeente (beslissing burgemeester - gerangschikte molen Het Kalf)

Ignace Devos was pachter in 1834. Na Charles Lievens (1886) en  Pol Devos werd de molen verkocht aan Edward Verheye, de Grauwen, zoals hij werd genoemd. Hij bleef er tot 1914.

Door de Eerste Wereldoorlog viel de molen stil en raakte grotendeels in verval. De Belgische Staat verwierf de vervallen molen in 1914 en liet hem in 1925 grondig maar gebrekkig herstellen door Knokkenaar R. Annys. Pas in 1926 zette molenaar Lotheir Peel de Kalfmolen opnieuw in werking. Door het gebrekkige molenmechanisme hield molenaar Peel er na één jaar mee op. Dan bood zich nog een zekere Fons Hillens aan, maar hij vond de pachtprijs te hoog.

In 1926 werd het perceel, 853 m² groot, met de molen aangekocht door de Domeinen van de Staat. In 1928 zouden de “Vrienden van de Koninklijke Kommissie voor Monumenten en Landschappen” eigenaar worden. Dat de toestand van de Kalfmolen er in 1923 niet schitterend voor stond halen we uit een brief van burgemeester Louis De Klerck aan de gouverneur: “ ...inbegrepen in de Monuments en Sites op het punt staat neer te storten (sic) een rukwind zou voldoende zijn om er een puinhoop van te maken. Er dien dus dringend maatregelen genomen te worden ten einde een gewis ongeluk te vermijden ..."

In de briefwisseling uitgaande van de Directeur-Generaal van Bruggen en Wegen was er sprake van 10.000 frank kosten. Er werd zodoende een beperkte aanbesteding uitgeschreven op 6 juli 1923 " .. voor het instaatstelling van den molen genoemd 'Het Kalf' gelegen op den dijk 'Compte Jean' te Knokke".

Drie inschrijvers boden zich aan: Eugéne Pêtie uit Braine-le-Comte (19.860 fr), De Busschere Louis uit Blankenberge (13.880 fr) en Mergaert Edmond uit Knokke (16.310 fr ). De voorlopige herstellingen omvatten  herstellen en verstevig en van twee wieken en een balk; herstellen van de 'bovenbedekking' in plankjes en het verven met “carbonyle”.

De vroegere bekleding in schaliën, vastgenageld op de buitenbekleding langs de zijde van de wieken werd niet vernieuwd. Men sprak zelfs van “de bekleding was zeer eigenaardig”!

De uitgevoerde werken waren echter niet voldoende om de molen opnieuw bruikbaar te maken. Het bestuur zag in dat molenbouw een specialistenwerk was.

Een nieuwe aanbesteding vond plaats op 21 februari 1925 met aannemers: Bogaerts uit leper, Crabeels uit Oostende en R. Amys uit de Boudewijnlaan 2 uit Knokke. Deze laatste zou de werken uitvoeren met als aannemingsprijs 15.664 frank.

In de briefwisseling van 1924 komt een interessant bericht voor van Engelbert Viaene, een gekend figuur uit Oud Zoute, uitbater van herberg “de Sultan”. Als timmerman had hij reeds herstellingen uitgevoerd aan de bewuste molen:

“ Knocke den 11-1-1924

Ik ondergetekende Viane Engelbert wonende te Knocke Zoute, verklaer verklaar bij deze dat ik mijn prijs van 2000 frs. huur per jaar behoud van de molen 't Kalf te Knocke op voorwaarde van de volledige (sic)
herstelling om berhoorlijk te kunnen werken. Erbij begrepen de zeilen van de wieken en de toegehoorten als ook de scherpkamers 12 stuks; de huur zou begrijpen den onderhoud langs binnen aan de pachter, langs buiten aan den Staat"

get: Engel Viane Waege
Knocke Zoute"

Er was immers een aanbesteding uitgeschreven om de molen te verpachten. Voorheen was de molen eigendom van Edward Verheye uit Knokke-Dorp.

Als bijkomende werken stelde ingenieur Decorte voor na nauwkeurig onderzoek en gesprekken met ervaren molenwerkers "de wiekbalk en wiekspil van de vierde wiek (waren genummerd) en de asblok te vervangen". De "ezelboom" en "oorezelboom" waren op de uiteinden verrot. Op post 15 vermeldde men dat de bedekking in eiken plankjes van de wand langs de wieken met een eenvoudige beschieting in dennenhout was bekleed. Zij moest volkomen wind- en waterdicht gemaakt worden met houten schaliën, net als voorheen. De bijkomende werken werden geraamd op 9965.65 frank en aannemer Amys was akkoord deze uit te voeren aan zijn eenheidsprijzen van de aanbesteding. De verrechtvaardiging van de aannemer op 14 juli 1925 luidde als volgt:

“Post 2: pitch-pine kost hier ter plaatse fr 0.70 den vierkanten duim (100 x 0.025 x 2.025) hetzij 1120 fr den m³ de prijs door den aannemer gevraagd met plaatsen en 2 lagen carbonyle is dus aanneembaar.

Post 3: rekenende eene gemiddelde dikte van 0.03 m komt deze prijs op 500 fr den m³. De handelsprijs is 400 fr; maar het afvalhout wordt niet in rekening gebracht.

Posten 5 en 7 tot 14: Eenheidsprijzen die gewoonlijk ter plaats in de in ondernemingen van gebouwen gerekend worden.

Post 15: Prijs van de verbintenis van aannemen De Busschere voor de 1ste herstelling met vermeerdering van I " fr per m² voor de 2 lagen carbonyle.

Posten 16 en 17: handelsprijzen voor soortelijk tuig

Post 18: reepen in inlandsch hennep kosten van 16 tot 18 fr den kg volgens diameter, zonder vervoerkosten.
In aloes of hennep van Manille: 6 tot 7 fr den kg
In Indische hennep: 9 tot 10 fr den kmg
volgens de molenaars moeten de repen in inlandsch hennep zijn omdat de andere niet buigzaam genoeg zijn."

In augustus 1928 werd na de herstellingen een folkloristisch feest op touw gezet met ontvangst in het oud gemeentehuis van ‘t Kalf. Lothair Peel was de laatste molenaar geweest in 1926 -1927.

De molen werd in 1928 aangekocht door "Les Amis de la Commission Royale des Monuments et des Sites" (de vrienden van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen), met medewerking van het gemeentebestuur van Knokke, de vereniging Het Zoute en de Touring Club van België. Zo kon de molen van het Kalf behouden blijven en andermaal worden ingewijd tijdens de folklorefeesten in augustus 1928. Getuige daarvan is een tweetalig inschrift op een bord tegen de standaard.
De Kalfmolen was in 1939 de eerste Belgische windmolen die beschermd werd op basis van de wet van 7 augustus 1931 op het behoud van monumenten en landschappen. 

De Kalfmolen raakte door gebrekkig onderhoud steeds verder in verval. Consolidatie- en herstellingswerken in 1958 konden het tij niet keren. De gemeente Knokke, die in 1974 eigenaar werd, liet in 1979-1980 een grondige restauratie uitvoeren door aannemer Cottenier uit Aalbeke, naar een ontwerp van architect Walter Snauwaert uit Oostende (°Ingelmunster 1928 - +Oostende 2011). Helaas werd de beoogde maalvaardigheid niet bereikt. Dat kwam er pas na nieuwe herstellingswerken, uitgevoerd in 1990 door de molenbouwers Peel uit Gistel. De onmiddellijke omgeving van de molen werd in 1995 als dorpsgezicht beschermd om de windvang te verzekeren. Anderzijds is de weide net naast de historische Graaf Jansdijk thans volgebouwd met villa's. Vrijwillige molenaar van 1981 tot 2006, was Luc Van Rillaer. Hij werd in 2010 opgevolgd door Ivan Maertens uit Heist en Stijn Vancauwenberghe uit Beernem. Op 13 juli 2007 werd een roede verwijderd na een pestelbreuk. Op dinsdag 28 april 2009 heeft de firma Wieme Molenbouw uit Machelen-Zulte een nieuwe pestel en twee nieuwe einden geplaatst.

In 2013 werden verdere onderhoudswerken uitgevoerd door Peusens Dirk bvba uit Merelbeke (toewijzing door gemeente Knokke-Heist op 3 april 2012). Op woensdag 3 juli werd de staakmolen gestut voor de demontage van de steenbalk (vervangen in 1925) en de brasem (nog uit de 18de eeuw). Op dinsdag 8 oktober 2013 werden de nieuwe steenbalk en brasem aangebracht. De houten binnenroede werd vernieuwd en de molenkast kreeg een schilderbeurt. De raming zonder btw bedroeg 92.041,50 EUR. In 2014 wordt de tweede en derde fase van de renovatie uitgewerkt.

Technische beschrijving

° verticale beschieting tegen de zij- en voorkant
° eiken leien aan de windweeg en op de kap
° gebroken kap
° gevlucht/rad: nieuwe pestelroeden - vlucht van ca. 23 m
° maalzolder: haverpletter.
° steenzolder: twee koppels maalstenen
° vangwiel: 48 kammen -> schijfloop: 13 staven - drijft ook het kamwiel en de haverpletter aan
° voorwiel: 48 kammen -> schijfloop: 13 staven
° houten hoepelvang.

Inscripties
Op het klauwijzer van de voormolen staat "ANNA" en "180."; het vierde cijfer is bij een vroeger onderzoek onzichtbaar; nu is het jaartal helemaal verborgen.
De twee bovenwielen werden tijdens de restauratie van 1979-1980 vervangen. Op het oude vangwiel staat: "IHS ANNO 1746 ICM". Een fragment van de middenlijst waarop inschriften staan, werd afgezaagd en in de molen geplaatst: "P. DELANGHE 1770", "HUISRECHT /COLLYN /1713", "TOMAES PO /UWAERT /1703", "1733", "1763".
Op de ezel onder de voormolen is geschilderd "IA-COBUS DE VOS / 1837". Op de bovenas "LUDOVIKUS DE VOS / 1865".

Lieven DENEWET& Herman HOLEMANS

<p>Kalfmolen</p>

Foto: Willem Jans, 07.07.2013

<p>Kalfmolen</p>

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden

<p>Kalfmolen</p>

Prentkaart Nels, kort na de herstelling van 1925 (coll. Gaston De Clippel, Oudenaarde)

<p>Kalfmolen</p>

Prentkaart. Verzameling Ons Molenheem

<p>Kalfmolen</p>

Prentkaart. Verzameling Ons Molenheem

Literatuur

M. Coornaert, Knokke en het Zwin - De geschiedenis, de topografie en de toponimie van Knokke, met een studie over de Zwindelta. Tielt 1974, p. 284-85.
M. Coornaert, Een overzicht van de molens in het Noordvrije, in: Liber Amicorum René De Keyser, Speciale uitgave, Geschied- en Heemkundige Kring Sint-Guthago, 1985, p. 43-78.
Herman Holemans, Westvlaamse wind- en watermolens. Kadastergegevens 1835-1990. Deel III. Gemeenten H-J, Kinrooi, Studiekring Ons Molenheem, 1995.
Chr. Devyt, "Westvlaamse windmolens. Inventaris volgens de toestand op 1 januari 1965", Brugge, 1966, p. 83;
Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 242-243 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Luc Devliegher, "De Zinstreek", Tielt, Lannoo, 1970.
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel III. Arrondissementen Brugge, Diksmuide, Oostende en Veurne, Brugge, 2005, p. 119:
E. Slegers, "Gemeente zoekt nieuwe molenaar voor Kalfmolen te Knokke", Molenecho's, XXXIV, 2006, 4, p. 229;
Maurits Coornaert, "Knokke en het Zwin", Tielt, 1974, p. 284-285.
André D'Hont, "Historische dagen: 't Kalf met de molen in 't nieuw", in: Cnoc is ier, XVII, 1981, p. 5-14;
G. Rotaert, "Het Kalf is herboren", in: Cnoc is Ier, I, 1973, p. 10-13.
"De St.-Margarethatoren en de Kalfmolen wachten op restauratie", in: Cnoc is Ier, XII, 1978, p.3-6;
André D'Hont, "De acht molens van Knokke. Verzamelde nota's in de Dagklapper uit Knokke", Knokke, Cnoc is ier, 1976, 24 p.;
André D'Hont, "Molens van Knokke", Knokke, 1997, p. 6-20;
Danny Lannoy, "Een molen te Knokke", in: Cnoc is ier, XXVII, 1990, p. 66-75;
Danny Lannoy, "Knokke-Heist terugblik", Knokke-Heist, 1998, p. 200-201;
Stefan Vroman, "De Kalfmolen van Knokke: een technische inspectie", in: Molenecho's, XVII, 1989, nr. 1, p. 20-22;
A. D'Hont, "Knokke-Heist: 'Kalfmolen'", in: Molenecho's, VIII, 1980, p. 42;
J.E. De Langhe, "Over molens en andere dingen te Knokke", in: Rond de Poldertorens, XXIII, 1981, p. 26-29;
J. De Langhe, "De Kalfmolen, vulgo Goevernementsmolen (Knokke)", in: Biekorf, XXXIII, 1927, p. 319 en 352;
(L. Smet), "Knokke. Het Kalf", in: Molenecho's, VI, 1978, p. 68 en 87.
A. Van Stappen, "De Kalfmolen op de Grave Jandijk te Knokke" in: Natuur- en Stedenschoon, LXIV, 1995, nr. 1, p.19-20;
H. Van Averbeke: "De Kalfmolen te Knokke-Heist. (Portret van een draaiende molen)", in: Natuur- en Stedeschoon, jg. 54 (1985), nr. 3 (mei-juni), p. 24-25, ill.;
Johan Ballegeer, "Molens in de Zwinstreek", in: Rond de Poldertorens, 47ste jg., 2005, nr. 2, p. 39-75;
J.E. de Langhe, "Over molens en andere dingen te Knokke", in: Rond de Poldertorens, XXIII, p. 25;
M. Coornaert, "De molens van Knokke", in: Sint-Cuthago Tijdingen, nr. 80, 1980, sept. p. 2-4;
Info Eddy Vachaudez, Knokke-Heist, 17.10.2007 en 20.06.2010.

Persberichten
"Knokkes laatste molens redden" [Bondig overzicht van de molens te Knokke], in: Brugsch Handelsblad, jg. 73, 1978, nr. 35 (1 september), p. 41, ill.
NM, "Kalfmolen", in: Het Nieuwsblad, 10.11.2007.
"Dringend herstel Kalfmolen", in: ORO Nieuws Knokke-Heist, 09.07.2007.
Annabelle, "Gezocht: molenaar voor Kalfmolen", in: www.knokke.be, d.d. 25.08.2006.
"Molenbouwbedrijf uit Zulte herstelt Kalfmolen in 2de fase", in: Nieuwsflesh (Officiële nieuwsbrief van het Gemeentebestuur), 22 juli 2008.
"Kalfmolen heeft weer 4 wieken", in: inwoners.knokke-heist.be, 30.04.2009.
"Kalfmolen heeft z'n wieken terug", http://oronieuws.blogspot.com/, 29.04.2009.
"De Kalfmolen in topvorm", in: kmoinfo.typepad.com/kneistikrant/knokke.
"'Kalfmolen' duur verkocht" (= m.b.t. een schilderij; zie bijlage), in: users.telenet.be/a.j.beirens/2007mei.html
"Straks weer vier wieken voor Kalfmolen", in: http://oronieuws.blogspot.com, 20.07.2008.
NMI, "Brochure", in: Het Nieuwsblad, 09.09.2010.
"Molenaarsduo houdt Kalfmolen operationeel", in: Nieuwsfles(h), 15.09.2010.
Norbert Minne, "Molenaars op zoek naar graanleveranciers", Het Nieuwsblad, 16.09.2010.
Geert Weymeis, "Heistenaar Ivan Maertens doet Kalfsmolen na vijf jaar opnieuw draaien. 'Ik kan me hier uitleven'", in: Brugsch Handelsblad, 17.09.2010.
"Nieuwe molenaars stellen Kalfmolen in Knokke weer in bedrijf", in oronieuws.blogspot.com (Onafhankelijke Radionieuws Oostkust), 12.09.2010.
"De zingende molenaar", Brugsch Handelsblad, 12.08.2011.
NMI, "Kalfmolen wordt gerestaureerd", Het Nieuwsblad, 06.07.2013.
"Grote onderhoudswerken aan Kalfmolen gestart", knokke-heist.be, 03.07.2013.
DM, "Gerestaureerde Kalfmolen in Knokke-Heist voor het eerst te bezichtigen", Krant van West-Vlaanderen, 24.11.2016.

Mailbericht Stijn Vancauwenberghe, 19.09.2013.
Mailbericht Ivan Maertens, 28.10.2013.
Info Marie-Claire Bulcke, 04.10.2013


Laatst bijgewerkt: dinsdag 31 januari 2017
Stuur uw teksten over deze molen Stuur een (nieuwe) foto van deze molen  

 

De inhoud van deze pagina's is niet printbaar.

zoek in databasezoek op provincieStuur een e-mail over molen <?=$naam?>, <?=$plaats?>homevorige paginaNaar Verdwenen Molens