Beschrijving / geschiedenis

Voor 1711 werd hier een staakmolen gebouwd om graan te malen. We vinden de molen voor het eerst terug in de ommeloper van 1711, 14de begin, artikel 1: "in den N-O houcke... den meulenwal en d'erve daer den Ovaremeulen staet... den wulfsfaertsdyck aen den noordsijde..." of verder in hetzelfde jaar 1711, 16de begin, artikel 154 en 155: "... rechte over den hovaeremeulen...". Nu dient gezegd dat de parochieregisters van Koekelare van de 17de eeuw heel wat geboorten en overlijdens bevatten met ee naam Hovaere, Govaere, Ovaere, Oyvaere enz. Kunnen wij hieruit besluiten dat de eigenaar of molenaar in de 17de eeuw een Hovaere was? Heel zeker zijn wij het niet, want andersom kan een grote hoeve of kunnen de enkele huizen, die zich toen op dit gehucht bevonden, bewoond geweest zijn door Hovaeres, wat met zich bracht dat men deze wijk "de Hovaeres wijk" ging noemen.

Een advertentie van 1845 vermeldt "de Ovaertmeulen"; op 14 juli 1845 verkoopt Isabella Deruytter, eigenaeres, de mlen aan Carolus Depuydt. De Atlas van de Buurtwegen, opgemaakt in 1846, geeft ons voor het eerst de benaming "Ooievaertmolen." Carolus Depuydt blijft hier acht jaar eigenaar en mulder en naar hem wordt hoogst waarschijnlijk de wat meer noordwaarts gelegen wijk genoemd. Op 26 juli 1853 stelt Carolus Depuydt de molen te koop en die komt nu in eigendom van Carolus Van Praet en Joanna Meseure.

Gaat het de molenaar niet voor de wind of komt door zijn overlijden de molen opnieuw te koop? 14 juli 1870 is de datum waarop wij als nieuwe eigenaar Karel Reynaert-Roets, koopman en grondeigenaar te Torhout, vinden. Deze man van aanzien was geen molenaar en gaf dan ook zijn molen in pacht. Kennen wij de eerste pachter-molenaar niet, wel weten wij dat de molen na drie jaar terug vrijkwam en Louis Rommel uit Eernegem tweede pachter op de graanwindmolen "De Hooivaert" werd. Eigenaar Karel Reynaert-Roets gaf in 1873 pachter Rommel toestemming om, zoals hij dat wilde, de graanmolen als graan- en oliemolen in te richten. Daartoe werden in 1875 de teerlingen weggenomen en vervangen door een gemetseld torenkot. In hetzelfde jaar 1875 deed Louis Rommel zijn driemaandelijkse voroopzeg en ging zich als eigenaar-molenaar op de molen Mahieu te Varsenare vestigen. De Hovaeremolen zocht opnieuw een pachter en Louis Denecker kwam als nieuwe eigenaar. Iedereen zei: "nog iemand voor drie jaar", maar alras zou bijken dat het deze keer niet waar is. Op 18 maart 1876 verkocht Karel Reynaert zijn molen aan Carolus Denecker, landbouwer te Esen, die hem kocht voor zijn zoon Louis. In de verkoopakte staat gemeld dat de molen een nieuwe staak had: een aanwijzing van de plaatsing op torenkot. Sindsdien bleef deze molen door erfenis onafgebroken eigendom van de familie Denecker: Louis Denecker, eigenaar sinds 1906, en de kinderen Denecker van 1931 tot 1968.

De molenkast was niet erg breed, maar nogal hoog opgebouwd. HIj had een vlucht van 24 meter. Deze roedenlengte wijst erop dat de Hovaeremolen een overganstype is van de Polder- naar de Houtlandmolen. (De molens in het Polderland hadden doorgaans een korter gevlucht). Onder Louis Denecker werd een eerste ijzeren askop in de Hovaeremolen geplaatst, in 1902 of 1903, die Saans gegoten was. Het torenkot werd de Hovaeremolen was 2,60 m diep en had binnen op de vloer een diameter van 6,50 meter. Van dit torenkot liep in westelijke richting een gang door de molenwal, die toeliet vanuit het molenhuis de oliestamperij te bereiken.

De molen bleef gespaard bij de Duitse inval in 1914, maar werd alras een waarnemingspost nr. 1 voor de bezetter, voor wie de molen ook regelmatig op bevel draaide. In de doorgang onder de mote was een legerkeuken tot stand gekomen. Niet te verwonderen dat, eens een geheime telefoon geplaatst, men op 22 maart 1918 op de molen schoot. Het zevende chot van de geallieerden was raak, trof de molen op de staak, juist onder de steenbalk, in de meelzolder. De luchtverplaatsing en de enorme molenmassa sloegen in oostelijke richting, bij zover dat de inwoners in het molenhuis geen ergs gehoord hadden. Op het geroep van de aanwezige soldaten liepen zij buiten en zagen na het optrekken van een enorme meelstofwolk, de afgeschoten molen met zijn kruis op het torenkot gezakt. Dit vereeuwigde een Duits soldaat op 24 maart 1918, twee dagen na de ramp, en gaf de tekening als aandenken aan de familie Denecker, die ze in bewaring hield. Uit deze tekening weten wij met zekerheid dat de houten Hovaeremolen drie kamwielen op zijn as had, wat uitzonderlijk is. Verder zien wij duidelijk de maalstenen, die bovenop het torenkot zijn blijven liggen.

Na de oorlog in 1918 keek men uit naar herstel. Dank zij de tussenkomst van de oorlogsschade, gerekend volgens waarde van 1 augustus 1914, werd het molenwerk uit de stenen stellingmolen van Victor Denijs, uit de Stationsstraat te Lichtervelde, aangekocht. Na grondig onderzoek van het torenkot bleek dat deze stenen bouw (met een dikte van drie stenen of 70 cl, bij de 60 cm diepe fundering en 2 1/2 stenen of 30 cm boven de grond, gebouwd in uiterst harde steen) de beste fundering zou zijn voor de opbouw van een nieuwe, maar thans stenen windmolen. De gebroeders Stael uit Moere begonnen het metselwerk begin 1921 en einde 1921 kon de familie Denecker met de nieuwe molen draaien.

Op de noordwestelijke molenwal zien we nog steeds de twee enorme pletstenen van 2,08 meter diameter die uit de molen van Victor Denijs uit Lichtervelde ter plaatse kwamen. De windwijzer verbeeldt een wereldbol met bovenop een wandelaar met stok. Tot slot zien wij van buitenuit dat de molen vanaf de nieuwe opbouw geplakt is om insijpelen van water tegen te gaan. Dit bleek noodzakelijk daar langs de nieuwbouw het water zo naar binnen liep, dat in de molen geen zak tegen het vocht beveiligd was. Bij de schuine opbouw werd onvoldoende rekening gehouden met het naar buiten hellen van de steenlagen, wat waterinsijpeling belet, werkwijze die in het torenkot nochtans keurig werd uitgevoerd. De vensters hebben ramen in hout, andere in ijzer. Die ijzeren ramen kunnen echter geen glas houden: bij het draaien of soms bij erge storm springt het steeds stuk. Op de zuidwestelijke en zuidoostelijke richting zien wij nog twee gaten: deze waren noodzakelijk om bij het stampen de rook, veroorzaakt door de aangelegde vuren tot opwarming van het lijnzaad, naar buiten te leiden. Naar glang de windrichting stopte men een der gewesten toe.

Treden wij door de lange gang de molen binnen, treffen on onmiddelllijk aan onze linkerzijde, de enorme Doornikse pletstenen, nog steeds dezelfde als die in de eerste Hovaeremolen in het torenkot draaiden. Die pletterstenen in werking doen steeds iedere betreder van de molen voor de logge aanrollende massa terugdeinzen. Tussen die pletstenen zien wij een oliestandaard, die de standaard van de stenen molen Denijs te Lichtervelde is. Aan onze rechterzijde bevinden zich twee haarden tot het opwarmen van het lijnzaad. MIddenin vinden wij de stampers.

Het wiekenrkuis, afkomstig van de stenen molen V. Denijs uit Lichtervelde, vloog in november 1936 al draaiende af: het woog 1800 kg. De askop liet zien dat de breuk reeds vroeger gedeeltelijk bestond: het was een oud model uit één stuk, naar alle waarschijnlijkheid een eerste Roeselaars model. De windmolen lag stil tot in 1939: men stak toen een nieuwe askop, eveneens een Roeselaars model, thans nog in de molen en afkomstig van Vanghillewes molen te Koekelare. Zo bleef hij draien tot 1949, het jaar waarin hij een houten roede verloor. De motor, geplaatst in 1932, maakte het herstel minder noodzakelijk en zo bleef de molen met één roede draaien, tot hij in 1958 voorgoed stilviel. De molenaars werden ouder en zagen zich genoodzaakt het molenaarsbedrijf stil te leggen. Zij voelden meteen dat de molen stilaan tot puin zou vervallen. In 1963 werd de laatste roede uitgehaald. Gelukkig toonde de gemeente Koekelare zich in 1968 bereid om, op voorstel van burgemeester Lootens, met algemeenheid van stemmen de molen aan te kopen. De restauratie bleef echter uit.

De vzw Hovaeremolen uit Koekelare, een groepering van zeven Koekelarenaren, kocht de molen aan in 1988. Ze liet de molen maalvaardig herstellen door molenmaker Eric Vanleene uit Pollinkhove (thans te Ath) in 1996-'97 en maakte bovendien in 1998 ook de olieslagerij operationeel. Architectenbureau Van Biervliet uit Brugge stond in voor het ontwerp. Vrijwillige molenaars van de vzw Hovaeremolen stellen de molen op zondagnamiddagen in werking, volgens een jaarlijks vastgestelde maalkalender.

Lieven Denewet

Foto: Arthur De Wit, Koekelare

De heien. Foto: Arthur De Wit, Koekelare

Prentkaart tussen 1949 en 1958 (coll. Geert Vanhercke, Bredene)

Prentkaart Préaux - Ghlin (coll. Geert Vanhercke, Bredene)

Bijlagen

1. Jaarlijks aantal asomwentelingen
2006: 21.219

2. Persbericht. Ronny Vanhooren, "Hovaeremolen krijgt zeldzame negentiende-eeuwse bascule. Echtpaar brengt uniek familiestuk weer waar het thuishoort", in: Het Nieuwsblad, 22.04.2008.
KOEKELARE - Noël Rondelez en Jenny Willems uit Ichtegem schenken de vzw Hovaeremolen een unieke molenaarsbascule uit 1880. Dit zeldzaam werkstuk siert voortaan de Hovaeremolen. 'Mijn grootvader August Willems uit Houthave heeft vele jaren een heel specifieke weegschaal gehad die speciaal vervaardigd is om vlot in molens te kunnen werken. Mijn grootvader heeft dit werkstuk nooit gebruikt, want hij was boer en geen molenaar. De bascule is bij mij thuis terechtgekomen en staat al meer dan twintig jaar op zolder. Het specifieke aan deze bascule is dat de gewichten boven de meelzak hangen in plaats van naast de meelzak. Dat bespaart veel plaats en is uitermate geschikt om in nauwe windmolens te gebruiken', zegt Jenny Willems.
Weegschaalproducent Robbe uit Torhout is in deze bascule geïnteresseerd en wou het apparaat aankopen voor het bedrijfsmuseum. Ook het Bakkerijmuseum in Veurne wou deze weegschaal hebben, maar ik schenk dit unieke stuk weg aan een plek waar dit apparaat thuishoort en dat is nog altijd een windmolen. De leden van de vzw Hovaeremolen krijgen de weegschaal gratis. De weegschaal komt uit een molen en gaat terug in de molen', vervolgt Noël Rondelez.
'Ondertussen nadert Gaby Van der Cruyssen de tachtig en hij heeft zijn ontslag als voorzitter ingediend. Hij is nu erevoorzitter van de vzw Hovaeremolen. Hubert Devriendt is de nieuwe voorzitter. Roger Wostyn is ondervoorzitter en ik blijf secretaris. Ons bestuur is uitgebreid met Bert Dehullu. André Schollier, Andy Crevits, Eddy en Rudy Willaert blijven bestuursleden. André Schollier is daarbij nog gediplomeerd molenaar. We krijgen tijdens het nieuwe maalseizoen de hulp van vijf andere molenaars en van twee stagiairs. In totaal zijn er het komende seizoen dertien maaldagen gepland', zegt Jean-Marie Lootens.
De Hovaeremolen is iets speciaals: samen met nog een andere molen in de regio Antwerpen zijn dit de enige twee stenen bergmolens in ons land die op een terp staan én met een olieslagerij. De Hovaeremolen is zelfs de enige molen met een dubbele olieslagerij.

3. KRV [Ronny Vanhooren), "Hovaeremolen", in: Het Nieuwsblad, 15.02.2008.
Hovaeremolen. KOEKELARE - De molenaars van de Hovaeremolen krijgen naast de provinciale draaipremie nog eenzelfde bedrag uit de gemeentekas. Een draaiende Hovaeremolen in het zomerseizoen is een toeristische meerwaarde voor Koekelare. Vandaar deze extra financiële stimulans.

4. Persbericht. KRV, "Molenaar Andy Crevits overleden", in: Het Nieuwsblad, 22.10.2008.
KOEKELARE - Schilder en molenaar Andy Crevits is gisteren aan een slepende ziekte overleden. Hij was 66 jaar. Andy Crevits is medestichter en bestuurslid van de vzw Hovaeremolen. 'We deden nooit tevergeefs een beroep op Andy', zegt Jean-Marie Lootens, secretaris van de vzw Hovaeremolen. 'Hij stond altijd klaar voor allerhande werkjes aan de molen. We kunnen gerust stellen dat de spierwitte geschilderde molen zoals hij daar nu staat, het werk is van Andy Crevits. Hij ging er prat op dat hij slechts één vergadering in die 22 jaar heeft gemist. Zelfs toen hij al ziek was, hielp hij nog mee.'
Vrijwel gelijktijdig overleed Carla Decloedt. Zij was de echtgenote van Yves Debeuckelaere en de schoondochter van wijlen Gilbert Debeuckelaere, medestichter van de vzw. De vzw Hovaeremolen is in diepe rouw. Naar aloude molentraditie worden de wieken van de Hovaeremolen tot na de begrafenis in rouwstand gezet. De uitvaartplechtigheden vinden beide plaats op maandag 27 oktober in de Sint-Martinuskerk van Koekelare. Van Carla Decloedt wordt afscheid genomen om 10 uur, van Andy Crevits om 11.30 uur. (krv) 

5. Ronny Vanhooren, "Molen", in: Het Nieuwsblad, 13.02.2009.
KOEKELARE - Het is de bedoeling dat de wieken van de Hovaeremolen geregeld op zondag draaien. Dit is een toeristische attractie in het pittoreske landschap van Koekelare. Daarvoor krijgt de vzw Hovaeremolen een draaipremie van de gemeente die gelijk is aan de provinciale draaipremie voor molens. (krv)

6. Ronny Vanhooren, "Hovaeremolen", Het Nieuwsblad, 09.04.2010.
KOEKELARE - Bovenop de provinciale draaipremie ten voordele van de Hovaeremolen voegt de gemeente daar eenmalig de gemeentelijke draaipremie aan toe. Die toelage komt ten goede van de vzw Hovaeremolen, die gedurende meerdere zondagen per jaar de molen laat draaien en laat malen.

7. Persbericht. PC, "Hovaeremolen heeft de wind in de zeilen", De Weekbode, ed. Torhout, 23.04.2010.
Koekelare. Op zondag 25 april naar aanleiding van de Vlaamse Molendag draait de Hovaeremolen, op de hoek van de Wulfaertdijk en de Hovaerestraat, weer op volle toeren. Het is de laatste overgebleven van de dertien molens die Koekelare ooit telde. In 1968 werd die verkocht aan de gemeente, maar ze geraakte helemaal in verval tot een groep van zeven ondernemers de molen in handen nam. In 1997 pronkte ze opnieuw in volle glorie : er werd graan gemaald en ook de olieslagerij werkte optimaal. Vorig jaar werden nog enkele oplapwerken uitgevoerd, nu is de Hovaeremolen klaar voor het nieuwe maalseizoen. Zoals ieder jaar geeft de vzw in april een maalkalender uit met het overzicht van de komende zomer. Zondag zijn de molen en de olieslagerij voor het eerst dit seizoen in volle werking. Daarna is de molen iedere eerste, derde en eventueel vijfde zondag van de maanden mei, juni, juli en augustus open. Op zondag 12 september, Open Monumentendag, zal de molen voor het laatst dit jaar draaien. Op die zondagen kunnen bezoekers een vrij bezoek brengen aan de molen en genieten van een drankje op het mooi uitgeruste zonneterras, telkens van 14 tot 18 uur. We zien achteraan het bestuur met (vlnr) Hubert Devriendt, Eddy Willaert, Marc Crevits, Bert Dehullu, Jean-Marie Lootens en Roger Wostyn en vooraan de molenaars (vlnr) Bart Engelen, Sylvan Deseure, Romain Hillewaert, Stefaan Cooman, Geert Dewaele, Erik Dupon. Ontbreken op de foto : bestuursleden André Schollier en Rudy Willaert.

Literatuur

Luc Devliegher, "De molens in West-Vlaanderen", Tielt/Weesp, 1984, p. 250-253 (Kunstpatrimonium van West-Vlaanderen, 9);
Jeroen Cornilly, "Monumentaal West-Vlaanderen. Beschermde monumenten en landschappen in de provincie West-Vlaanderen. Deel III. Arrondissementen Brugge, Diksmuide, Oostende en Veurne, Brugge, 2005, p. 128;
H. Dekeyser, "De Hovaeremoeln", in: De Spiegel (Schooltijdschrift van de Rijksmiddelbare School Koekelare), VII, 1968, p. 137-141;
Lieven Denewet, "De Hovaeremolen te Koekelare: een beschrijving en... het wachten op zijn herstel", in: Molenecho's, XV, 1987, p. 186-191;
Lieven Denewet, "De Hovaeremolen van Koekelare opnieuw als complete molen", in: Molenecho's, XXV, 1997, nr. 3, p. 162;
Lieven Denewet, "Zes Belgische molens ingehuldigd in 1998 (Rupelmonde, Oelegem, Lommel, Koekelare, Eggewaartskapelle en Opprebais)", in: Molenecho's, XXVI, 1998, nr. 4, p. 180-190;
H. Dekeyser, "Wordt Hovaeremolen te Koekelare hersteld?" in: De Oude Thouroutenaar, 30 juni en 21 juli 1967;
Lieven Denewet, "Onderhoudswerken in Marke en Koekelare", in: West-Vlaams Molenblad, XX, 2004, nr. 2, p. 68;
Raf Seys, "Heemkundige kroniek. De Koekelaarse windmolens", in: De Spiegel (Annuarium VII van de O.V.K. Rijksmiddelbareschool Koekelare), 1968, p. 134-137;
Herman Dekeyser, "De Hovaeremolen", in: De Spiegel (Annuarium VII van de O.V.K. Rijksmiddelbareschool Koekelare), 1968, p. 137-141.
Ronny Vanhooren, "Hovaeremolen krijgt zeldzame negentiende-eeuwse bascule. Echtpaar brengt uniek familiestuk weer waar het thuishoort", in: Het Nieuwsblad, 22.04.2008.
KRV [Ronny Vanhooren), "Hovaeremolen", in: Het Nieuwsblad, 15.02.2008.
KRV, "Molenaar Andy Crevits overleden", in: Het Nieuwsblad, 22.10.2008.
Ronny Vanhooren, "Molen", in: Het Nieuwsblad, 13.02.2009.
Ronny Vanhooren, "Hovaeremolen", Het Nieuwsblad, 09.04.2010.
PC, "Hovaeremolen heeft de wind in de zeilen", De Weekbode, ed. Torhout, 23.04.2010.