Molenzorg
Sint-Maria-Latem (Zwalm), Oost-Vlaanderen
<p>IJzerkotmolen</p>
Foto: Niels Wennekes
Naam

IJzerkotmolen

Ligging Galerijpad 2
9630 Sint-Maria-Latem (Zwalm)

op de Zwalm
kadasterperceel B24 (korenmolen)
B58 (oliemolen, huidige taverne)


toon op kaart
Geo positie 50.883850, 3.714537
Eigenaar Familie Mareels
Gebouwd voor 1412 / voor 1571
Type Bovenslag watermolen
Functie Korenmolen
Kenmerken Vroeger opeenvolgend papier-, ijzer-, koper- en oliemolen.
Gevlucht/Rad Overwelfd metalen bovenslagrad van 1 m x 3 m
Inrichting Vier steenkoppels, builmolen
Toestand Maalvaardig hersteld in 1999
Bescherming M: monument,
14 juni 1985
Molenaar Marc De Vos
Openingstijden Elke zondag van 14 tot 17 uur, alle dagen in juli en augustus, op molendagen en op aanvraag (tel. 055.49 94 05, M. De Vos, e-mail: info@ijzerkotmolen.net
Internet bron

IJzerkotmolen

Beschrijving / geschiedenis

De IJzerkotmolen kent een merkwaardige geschiedenis als industriële watermolen.

1. Als korenmolen (voor 1412)
De oudste bekende vermelding dateert van 1412: tvelt der nuwer muelene up dhoude zwalme ("Nieuwe Molen op de Oude Zwalm"). Het gebouwenbestand was dan samengesteld uit een woonhuis, schuur, een poest (koeienstal) en een duufhuus (duivenhok).
De graanwatermolen wordt ook vermeld in documenten van 1417 en 1426: gheleghen ter nuwermuelene in de prochie van onser vrouwen lathem.

2. Als papiermolen (voor 1571-na 1589)
Volgens een verzoekschrift van het Sint-Baafskapittel te Gent aan de Raad van Vlaanderen in januari 1644, hadden zij "voor 40, 50, 60 of meer jaren een zekere plaats met een stuk land, gelegen in de parochie Sint-Maria-Latem, naast een ader van de Zwalm, in cijns uitgegeven aan Jan Flamen om aldaar een papiermolen op te richten. In 1571 bestond er inderdaad een papiermolen, maar die was toen nog in handen van Jan vanden Driessche en werd gepacht door papiermaker Daneel de Keysere. Jan Flamen zou dus pas later gekomen zijn: we zien hem onder de benaming "Jan de Flandres" opduiken in een akte van 6 september 1589, toen op zijn molen beslag werd gelegd wegens onbetaalde schulden. Uit hetzelfde verzoekschrift blijkt niet dat de papiermolen op dezelfde plek stond als de Nieuwe Molen (korenmolen) van voor 1412: het Sint-Baafskapittel had een zekere 'plaats' met een stuk land in cijns gegeven om er een papiermolen op te richten.

3. Als ijzersmeedmolen (na 1589 - ca. 1630)
In de procesbundel van 1643-'44 over het stuwen van het water, meldden beide partijen enkele keren dat de papiermolen door een ijzermolen werd opgevolgd. Volgens het verzoekschrift van het Sint-Baafskapittel gebeurde deze omschakeling door de houders van dezelfde cijns als van de papiermolen (welcken papiermeulen by de possesseurs vande voorseyde cheijns daernaer verandert synde in een ijsermeulen). Daarna werd de molen gekocht door het huys vanden ghewesen Prince van Gavere [= de graaf van Egmont]. Diens bezittingen werden echter aangeslagen, zodat de molen in het bezit kwam van Zijne Majesteit. Daarna is den selven ysermeulen voor eene wijle tyts vervallen gheweest, tot Jacques van Laerebeke in 1642 of '43 als pachter opkwam. Volgens zijn verweerschrift (april 1644) werd zijn molen tien jaar voordien niet meer als ijzermolen gebruikt.

4. Als kopermolen (1643 - tussen 1656/1675)
Rond 1630 was de ijzermolen dus om een ons onbekende reden buiten gebruik geraakt. In 1642 of '43 kwam Jacques van Laerebeke, koopman te Gent, opdagen. Hij had op 12 april 1639 octrooi verkregen van de Spaanse koning om in Gent en omgeving - met uitsluiting van alle anderen - zes koperslagerijen (voor koper en messing of geelkoper) op te richten. Hij nam de verlaten IJzerkotmolen voor 18 jaar in pacht van de "heeren vande finantien" van Zijne Majesteit om er een kopermolen van te maken. De 29-jarige Bavo vanden Hecke fs Christiaens, pachter-molenaar op de watermolen ter Eken te Munkzwalm, getuigde op 23 november 1643: Dat hy deposant tsedert de twee maenden herrewaerts, dat den zelven verweerdere heeft begonnen te maelen metten zelven synen copermeulen, by hem binnen jaer ende dach herrewaerts gheërigiert, grootelick is belet gheweest in het maelen metten selven coorenwatermeulen. De kopermolen was uitgerust met hamers, waarbij er meer kracht nodig was om hem in werking te stellen dan bij de papiermolen, zo lezen we het in bovenvermeld verzoekschrift. Wellicht kon nog gebruik gemaakt worden van het mechanisme (nokkenas, hamers) van de voorgaande ijzermolen. We twijfelen er niet aan dat veel koper voor militaire doeleinden werd gebruikt. De tijden waren ernaar. De Spaanse Nederlanden hadden vooral in 1643-'47 zwaar te lijden onder Franse en Hollandse invallen. In 1643 was Gent ternauwernood ontsnapt aan een inname door de troepen van de Verenigde Provinciën. Overigens blijkt het militair gebruik ook uit de figuur van Jacques van Laerebeke.

5. Als oliemolen (tussen 1656/1675 - 1897) dan brouwerij, thans café-restaurant
Wanneer deze omschakeling van koper- naar oliemolen precies gebeurde, weten we niet. In ieder geval had Jacques van Laerebeke de afloop van zijn 18-jarige pachttermijn, aangegaan in 1642, niet meer kunnen beleven: hij was in 1656 overleden. In 1675 behoorde de molen al toe aan de erfgenamen van Adriaen Vander Haeghen. Deze laatste had de verlaten kopermolen wellicht kunnen kopen van de koning om er een oliemolen van te maken. En wederom rezen er problemen met de "buurmolen" van Munkzwalm. Het was zelfs nog erger dan vroeger: zijn waterrad lag 3 1/2 voet in het water, soo dat sy nu meer dan eenen voet het waeter aen het voorseyde stamkot syn hoogher haudende dan datmen heertyts met de copermuelen plach te doen. De Latemse oliemolen bleef in werking tot 1897. Dan werd hij omgebouwd tot brouwerij. De zolders dienden dan als droogplaats voor de grondstoffen. Rond 1960 werd de brouwerij-installatie gesloopt en gebeurde er een verbouwing tot café-restaurant dat nog steeds bestaat.

6. Toevoeging van de graanmolen (1792-heden)
In het begin van 1792 vroeg Jan Conrad Van der Beken uit Beerlegem, eigenaar van de oliemolen (tordoir) te Sint-Maria-Latem, toestemming om naast zijn stampkot een graanmolen met twee steenkoppels te mogen oprichten, voor het malen van alle soorten graan. De Financiële Raad verzocht de Rekenkamer te Brussel op 8.2.1792 om advies, maar hoe het verder afliep, weten we niet. Misschien gooide de Franse bezetting (midden 1792) roet in het eten. Hoogstens kon er enige vertraging zijn opgetreden, want de korenmolen kwam er zeker. Hij werd gebouwd op de andere oever, zodat een dubbelmolen ontstond. Het proces-verbaal van afpaling der gemeente Sint-Maria-Latem van 12 mei 1817 vermeldt zowel de graan- al de oliemolen, séparés l'un de l'autre par la rivière de la Zwalm en ze waren beide toen nog uitgerust met een grondwiel(onderslagrad). De familie Van der Beken, die al voor 1792 eigenaar was, zou dat ononderbroken blijven tot 1948. De graanmolen ligt professioneel stil sinds 1954, maar is sinds 1999 na een maalvaardige restauratie op initiatief van de familie Mareels, regelmatig weer op zondag in werking. De inrichting als café-restaurant doet - in tegenstelling tot andere molens - hier geen afbreuk aan de authenticiteit en de werking van de molen.

Uit het proces-verbaal van afpaling van de gemeente Sint-Maria-Latem in 1817:
"il existe dans la commune duex moulins à eau, séparés l'un de l'autre par la rivière de Zwalm, ils appartiennent eau même propriétaire etne ont point a ferme (sic = affermé)
Le premier (Section B n° 284) est propre à moudre des grains et est à un tournant (grondwiel). L'autre (Son B n° 278) est une usine à huile et à un tournant (grondwiel). Elle est beaucoup plus important que celle à farine qui ne trouve trop rapprochée d'autres moulins de cette espèce situés sur la même rivière.
D'après renseignements que j'ai pris sur la valeur locative des ces deux moulins qui ne sauraient être loués séparament, j'ai estimé que leur produit doit être porté à (brut) 450.00 frs. Un tiers (150.00 frs.) à déduire pour réparation et entretien est resté en produit net 300.00 frs."

Eigenaars na 1830:
- voor 1834, eigenaar: Vander Beken Joseph, olislager te Sint-Maria-Latem
- later, eigenaar: Vander Beken Amelie Colette en consoorten
- 15.01.1844, deling: Vander Beken Amelia, zonder beroep te Sint-Maria-Latem (notaris Verstraeten)
- 24.08.1887, erfenis: de erfgenamen (overlijden van Amelia Vander Beken)
- 17.01.1891, deling: Vander Beken Eugenius, eigenaar te Sint-Maria-Latem (notaris Van de Velde)
- 21.11.1895, erfenis: Vander Beken-Saey Leon, brouwer te Sint-Maria-Latem (overlijden van Eugenius Vander Beken)
- 30.12.1903, erfenis: en de kinderen (overlijden van vrouw Saey)
- 03.03.1932, verkoop: Vander Beken Louise Marie, zonder beroep te Sint-Maria-Latem (notaris Verstraete)
- 01.03.1948, verkoop: De Clercq-Vander Beken Louis Urbain Aimé, eigenaar te Sint-Maria-Latem (notaris De Waele)
- 22.11.1960, verkoop: De Boe Marcel Robert Clement, advocaat te Zottegem (notaris De Waele - gebouwen van een oude watermolen en brouwerij)
- 07.12.1971, verkoop: Mareels-De Maere Emile Remi, handelaar te Gent (notaris Van der Beken - woonhuis zijnde café met afhangsels)
- 03.07.1992, erfenis: de weduwe Agnes De Maere en de kinderen: a) Mareels-De Cooman Mark Joseph, te Zandhoven, b) Mareels-Haegemans Guido André, te Gent, c) Mareels Marleen Mauricette, echtgenote De Ceukelaire Marc Arthur, te Ternat en e) Mareels Veerle Catherine, echtgenote De Vos Marc, te Oudenaarde (overlijden van Emile Remi Mareels)

Als u na het molenbezoek een streekbiertje, een boterham met ham, een wafel of een pannenkoek nuttigt in het café, bedenk dan dat u zich bevindt in een - weliswaar vaak verbouwde - ruimte waar sinds de 16e eeuw opeenvolgend: 1) graan werd gemalen, 2) papier werd geschept, 3) ijzer werd gesmeed, 4) koper werd geslagen, 5) olie werd geperst, 6) bier werd gebrouwen -naast 7) het (opnieuw)  malen van graan in de andere ruimte. Of hoe een landelijk gebouw een rijk en gevarieerd industrieel verleden herbergt. Voor on was het ook zeer boeiend om in archieven te ontdekken hoe de nog gangbare benaming "IJzerkotmolen" betrekking heeft op het vroegere ijzerslaan!

Lieven DENEWET & Herman HOLEMANS

Weduwe Agnes Demaere en Kinderen van Emiel Mareels"   Of iets dergelijks.

 

<p>IJzerkotmolen</p>

Foto: Donald Vandenbulcke, Staden, 16.09.2006

<p>IJzerkotmolen</p>

Foto: Niels Wennekes

<p>IJzerkotmolen</p>

Foto: Thomas Piens, Zingem

<p>IJzerkotmolen</p>

Foto: Thomas Piens, Zingem

<p>IJzerkotmolen</p>

Foto: Marcel Van Lierde, 01.10.2006

Aanvullende informatie

Jaarlijks aantal asomwentelingen:

1994:             0
1995:       2.107
1997:             0
1998:             7
1999: 1.020.321
2000: 1.035.068
2001:    884.317
2002: 1.452.368
2003:    143.227
2004: 1.352.850
2005: 1.396.353
2006: 1.309.420
2007: 1.285.128
2009: 1404364
2010: 1.701.038
2011:

Intekendatum: 14.12.2009, 10 u. 30
Molen: Sint-Maria-Latem (Zwalm, O.-Vl.), IJzerkotmolen - dubbelmolen met (metalen) bovenslagrad
Bouwheer & ontwerper: Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - Afd. Operationeel Waterbeheer, Brussel / Gent (Ronny De Keer)
Opdracht: Leveren en aanplanten van bomen en struiken in bosverband ter hoogte van de IJzerkotmolen op de Zwalm; cat. G of o/cat. G3; 20 dagen
Plaats aanbesteding: VMM - Afd. Operationeel Waterbeheer, Koning Albert II-laan 20, 1000 Brussel

Literatuur

Archieven
Algemeen Rijksachief Brussel, Financiële Raad, nr. 1933. Verzoekschrift door Jan Conrad Van der Beken uit Beerlegem, eigenaar van de oliewatermolen in Sint-Maria-Latem, om naast zijn stampkot een graanmolen met twee steenkoppels te mogen oprichten, begin 1792.

Werken
Lieven Denewet, "De IJzerkotmolen van Sint-Maria-Latem maalt opnieuw", in: Molenecho's, XXVI, 1999, nr. 2, p. 96-101;
Lieven Denewet, "Industrieel verleden van watermolen te Sint-Maria-Latem ontsluierd. Opeenvolgend papier-, ijzer-, koper-, olie- en graanmolen, of de IJzerkotmoeln was wel degelijk een ijzermolen!", in: Molenecho's, XXIX, 2001, nr. 2, p. 77-83;
Lieven Denewet, "Vier koperwatermolens in en rond Gent (ca. 1640-'50)", in: Molenecho's, XXIX, 2001, nr. 3, p. 142-150;
Marc Blaton, "Restauratie van de IJzerkotmolen te Sint-Maria-Latem", in: De Zwalmgalm, 1999, nr. 2, p. 16;
Rita Baele, "Middeleeuwse akte betreffende een papierwatermolen te St-Maria-Latem", in: De Zwalmgalm, 1998, nr. 1, p. 17-;
Marc Blaton, "Over kerk, IJzerkotmolen en Klein-Zwitserland", in: De Zwalmgalm, 1996, nr. 1, p. 9;
P. Bauters & R. Buysse, "De Oostvlaamse watermolens. Inventaris 1980", Gent, 1980 (Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen. Bijdragen, nieuwe reeks, 11);
P. Bauters, "Oostvlaams molenbestand 1986", Gent, 1985 (Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen. Bijdragen, nieuwe reeks, 25);
Julien Th. Vandeputte, "De molens van het arrondissement Oudenaarde uit hun geschiedenis", Oudenaarde, 1974;
Inventaris van de wind- en watermolens in de provincie Oost-Vlaanderen naar gegevens van het Archief van het Kadaster. Derde aflevering. De arrondissementen Oudenaarde en Sint-Niklaas", in: Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, XVI, 1962, 2 (Gent, 1963); Els De Kinderen, "Allerlei - Cultuur: meer sponsors, selectiever betoelaging [Kasterlee; Mol-Ezaart; Diest; Sint-Maria-Latem; Ertvelde]", in De Belgische Molenaar en Levende Molens, jg. 77 (1982), nr. 10 (oktober), p. 217-218;
Robert Desart, "Les Moulins à Eau du Hainaut et des Flandres", Soignies, Lemaire, 1968, p. 124; Michel Duprez, "IJzerkotmolen - Sint-Maria-Latem. Staat van goed van Joannes-Baptiste Cnudde", in: De Zwalmgalm, driemaandelijks tijdschrift van de Heemkundige Kring De Zwalm, jg. 8, 2003, nr. 1, p.12 e.v.:
"Zwervend doorheen de Zwalmvallei bij het ruisen der watermolens", in: Ons Volk, Weekblad voor het gezin, jg. XLVIII, 1965, nr. 33, 19 augustus, p.20-23, ill., krt.;
Paul Huys, "Papierwatermolens in Oost-Vlaanderen in de 16e eeuw", in: Idem, "Molens in Veelvuldig Perspektief, verzamelde molinologische opstellen", Gent, Provinciebestuur Oost-Vlaanderen, 1993, p. 189-194, ill.
H. Holemans, "Oostvlaamse wind- en watermolens. Kadastergegevens 1835-1990. Deel 7. Gemeenten S-T", Opwijk, 2007.
"Zwalm, Het twaalf dorpenparadijs", blz. 46
Mola, "Aantal asomwentelingen van Oost-Vlaamse molens in 2010", in: /West-/Vlaams Molenblad, XXVII, 2011, 1, p. 51.

Persberichten
Lotte Debrouwere, 'In Klein-Zwitserland krijgt ge nog een boterham met kop', Het Nieuwsblad, 22.07.2007.
DCRB, "Zwalm. Geen vrachtwagens meer over bruggen van de Zwalm", Het Laatste Nieuws, 18.11.2010, p. 19.
Pierre Penninck, "Open Monumentendag in Zwalm op 11 september", Het Nieuwsblad, 09.09.2011.
GPP, ‘Ik dacht dat kaart van Di Rupo grap was’, Het Nieuwsblad, 09.08.2013.
GPP, "Kinderen bezoeken molens op Open Monumentendag", Het Nieuwsblad, 28.08.2013.


Laatst bijgewerkt: zaterdag 24 maart 2018
Stuur uw teksten over deze molen Stuur een (nieuwe) foto van deze molen  

 

De inhoud van deze pagina's is niet printbaar.

zoek in databasezoek op provincieStuur een e-mail over molen <?=$naam?>, <?=$plaats?>homevorige paginaNaar Verdwenen Molens